Higiena pasieki

Celem postępowania lekarsko-weterynaryjnego jest szeroko pojęta profilaktyka. W profilaktyce chorób pszczół, zwłaszcza chorób zaraźliwych, bardzo ważną rolę odgrywa higiena pasieki. Przestrzeganie zasad higieny przyczynia się do likwidacji źródła zakażenia i przerwania łańcucha epizootycznego oraz ułatwia terapię chorób. Postępowanie higieniczne w pasiece obejmuje: zapewnienie optymalnych warunków higieniczno-sanitarnych na pasieczysku, higienę ula, zapewnienie pszczołom odpowiedniego, jakościowo dobrego, wolnego od szkodliwych zanieczyszczeń pokarmu, higienę obsługi pasieki. Usytuowanie pasiek na terenach suchych, nasłonecznionych stwarza niekorzystne warunki dla rozwoju grzybic i choroby zarodnikowcowej. Odległość co najmniej 5 km między poszczególnymi pasiekami zapobiega zawleczeniu chorób zaraźliwych za pośrednictwem pszczół błądzących i pszczół rabujących. Ważną rolę odgrywa zakup matek oraz rojów wolnych od chorób zakaźnych i pasożytniczych, mechaniczne oczyszczanie i odkażanie zakupionego, już uprzednio używanego sprzętu i narzędzi pasiecznych. Również ważne znaczenie ma usuwanie, a następnie zakopywanie lub palenie materiału usuniętego przez pszczoły z ula (martwy czerw, pszczoły, grudki wosku). Usunięty z ula, zmieniony chorobowo czerw stanowi źródło zakażenia przy występowaniu chorób bakteryjnych, grzybiczych i wirusowych. Bardzo ważną rolę w profilaktyce chorób odgrywa prawidłowa budowa i higiena ula. Malowanie uli farbą olejną przyczynia się do konserwacji ula, ocieplenia gniazda, w pewnym stopniu eliminuje błądzenie pszczół i zapobiega tworzeniu szpar, przez które mogą do ula przedostać się szkodniki i wilgoć. Zawilgocenie uli stwarza korzystne warunki dla rozwoju pleśni i grzybów w zapasach pokarmu oraz stymuluje rozwój grzybic. Nie mniej ważną rolę odgrywa prawidłowa wentylacja i przewodnictwo cieplne ula oraz jego ocieplenie. Prawidłowe ocieplenie wpływa dodatnio nie tylko na rozwój rodziny, ale eliminuje również możliwość występowania przegrzania i oziębienia, które w konsekwencji zwiększają podatność czerwia i pszczół na niektóre choroby niezakaźne (biegunka pszczół, zaziębienie czerwia) i choroby zaraźliwe (kiślica, zgnilec złośliwy). W celu niedopuszczenia do przegrzania wskazane jest ustawianie uli w cieniu, bielenie daszków, zwiększenie wentylacji. Z pasieczyska należy bezwzględnie usuwać niezasiedlone ule, w których zamarły rodziny oraz nie używany sprzęt i narzędzia (ramki, nadstawki). Należy wycofać z dalszego użytkowania w pasiece plastry stare, wadliwie odbudowane, zniszczone, zapleśniałe i silnie uszkodzone przez motylicę woskową. Plastry z rodzin chorych na zgnilec złośliwy i kiślicę nie mogą być użytkowane w pasiece. Wyciętą woszczynę z tych plastrów należy przekazać do przetopienia i dezynfekcji. Plastry z rodzin chorych na chorobę zarodnikowcową mogą być używane ponownie po przeprowadzeniu dezynfekcji w parach kwasu octowego lodowatego. Siła rodziny jest podstawowym warunkiem zdrowia. Rodziny słabe są bardziej podatne na choroby, gorzej karmią i wychowują czerw, źle zimują. W słabych rodzinach większość chorób zakaźnych przebiega w ostrej formie i szybko prowadzi do zamarcia całej rodziny. Na stan zdrowia rodziny duży wpływ wywiera jakość i ilość pokarmu oraz zaopatrzenie w czystą wodę, zwłaszcza w okresach masowego wychowywania czerwia. Podkarmianie rodziny pokarmem zanieczyszczonym przyczynia się do zawleczenia chorób zakaźnych. Sfermentowany, przerośnięty przez pleśnie i grzyby pokarm powoduje występowanie biegunek, niekiedy masowe padanie pszczół. Przestrzeganie przez pszczelarza zasad higieny osobistej (czysty fartuch lub kombinezon, mycie i dezynfekcja rąk), odkażanie pasieczyska, sprzętów i narzędzi pasiecznych wpływa hamująco na przenoszenie chorób zaraźliwych.

Liczba ramek obsiadanych przez pszczoły

Siłę rodziny określa się na podstawie liczby ramek obsiadanych przez pszczoły. Silna rodzina w połowie kwietnia w ulach dadanowskim i warszawskim poszerzonym obsiaduje 6 plastrów, przy czym czerw zajmuje 3-H plastry. W ulu warszawskim i wielkopolskim rodzina silna obsiaduje 9-HO plastrów, czerw zaś zajmuje 4-5 plastrów. Na wiosnę wskazane jest łączenie rodzin słabych, pozbawionych matki. Wartość matki ocenia się na podstawie ilości, wyglądu i ułożenia czerwia. W ulu z czerwiącą młodą matką występuje czerw zwarty. Obecność czerwia rozstrzelonego wskazuje na czerwienie starej matki, czerwia garbatego na jej strutnienie lub czerwienie trutówek. W gnieździe na każdy plaster powinno przypadać około 1 kg miodu. Przy mniejszym zapasie należy zapasy uzupełnić syropem cukrowym. W miarę rozwoju rodziny, w następstwie przybywania czerwia i młodych pszczół, zachodzi konieczność poszerzenia gniazda przez dostawienie ramek. Początkowo poszerza się gniazdo przez dostawienie plastra, gdy czerw znajduje się na przedostatniej ramce, następnie dostawia się ramki z węzą pomiędzy ramkę z czerwiem i ramkę z miodem. Rodzinom silnym można dodawać po 2+3 plastry. Miodobranie przeprowadza się wtedy, gdy po okresie głównego pożytku (okresie maksymalnego kwitnienia roślin miododajnych w okolicy) plastry nadstawkowe z zapasami miodu są zasklepione do połowy, plastry gniazdowe do 2/3. Nie należy wirować plastrów z komórkami częściowo zajętymi przez czerw. Po miodobraniu jest wskazana wymiana 2-letnich matek. Matki, które nie dają dobrych wyników należy zmieniać co roku. W pasiece każdego roku należy wymienić 1/3 wszystkich matek. Przygotowanie pszczół do zimowli obejmuje: powiększenie składu, jakości i siły rodziny, zabezpieczenie zapasów pokarmu, dostosowanie wielkości gniazda do siły rodziny, ocieplenie gniazda, zapewnienie prawidłowej wentylacji. Do zimowli należy przeznaczać jedynie rodziny silne, tj. rodziny, które w ulu dadanowskim lub warszawskim poszerzonym obsiadują 7-8 plastrów, w wielkopolskim 10 plastrów. Wskazane jest zakończenie podkarmiania do dnia 15 września. Z chwilą nastania zimnych nocy należy ocieplić gniazdo. Wielkość gniazda zimującej rodziny powinna być dostosowana do jego siły. Gniazdo zbyt obszerne prowadzi do skraplania się pary wodnej, rozrzedzenia i fermentacji miodu, pleśnienia plastrów i wnętrza ula, obniżenia temperatury kłębu. Obniżenie temperaturyicłębu powoduje wzrost zapotrzebowania na pokarm i biegunki. Przy zbyt ciasnym gnieździe obserwuje się krystalizację zapasów miodu, wzrost zapotrzebowania na wodę i rozwiązanie kłębu zimowego. W gnieździe dostosowanym do siły rodziny pszczoły powinny znajdować się we wszystkich uliczkach między plastrami, z wyjątkiem tych, które tworzą skrajne ramki i zatwory lub maty. Rodziny mogą zimować na pasieczniku (zimowanie na toczku) lub w stebnikach (specjalnych pomieszczeniach o dobrej wentylacji i stałej temperaturze w granicach 1-4°C). Pnie do stebnika są przenoszone zwykle pod koniec listopada. W Polsce zalecane jest zimowanie pszczół na toczku w dobrze ocieplonych i uszczelnionych ulach.

Praca w pasiece w cyklu rocznym

Znajomość pracy pasiecznej w ciągu roku ułatwia w znacznym stopniu podejmowanie odpowiedniego, dostosowanego do biologicznego rytmu rodziny, postępowania lekarsko-weterynaryjnego. W okresie przedwiośnia, gdy temperatura w cieniu wynosi 10-12°C, pszczoły odbywają pierwszy oblot wiosenny, który z reguły trwa około 30 minut. W trakcie oblotu należy dokonać pierwszego, orientacyjnego przeglądu wiosennego bez rozbierania całego gniazda. Przegląd ma na celu: ustalenie wielkości zapasów i ich ewentualne uzupełnienie, dostosowanie wielkości gniazda do siły rodziny, ocieplenie gniazda, oczyszczenie dennicy. Główny przegląd wiosenny, podczas którego przeprowadza się rozbieranie całego gniazda, jest wykonywany przy bezwietrznej pogodzie, gdy temperatura powietrza w cieniu przekracza 15°C. Celem tego przeglądu jest: ocena siły rodziny, ocena wartości matki, określenie ilości zapasów i stopnia zawilgocenia ula,oczyszczenie dennicy, ścian, beleczek i ramek, uzupełnienie zapasów, dostosowanie wielkości gniazda do siły rodziny przez usunięcie plastrów nieobsiadanych przez pszczoły, ewentualne ocieplenie gniazda.

Zasady organizacji pasieki

Podstawowym czynnikiem warunkującym zdrowotność i wysoką produkcyjność rodzin jest zabezpieczenie pszczołom optymalnych warunków bytowania i żywienia. W trakcie organizacji pasieki należy uwzględnić kilka podstawowych wskazań, a mianowicie: pasieka powinna być usytuowana na terenie suchym, równym, pokrytym murawą. Pnie należy chronić przed silną operacją słońca w godzinach od 12 do 16. Wskazane jest wykoszenie trawy na pasieczniku i pokrycie ziemi przed ulem betonowymi płytkami lub wysypanie piaskiem, odległość niędzy ulami powinna wynosić co najmniej 4 m, wyloty uli należy kierować na południowy-wschód lub zachód, na terenach wilgotnych i chłodnych na południe. Pszczoły są hodowane w ulach ramowych, tj. najczęściej w drewnianych skrzyniach, w których są zawieszone ramki z plastrami lub węzą (arkusze wosku z odciśniętymi zaczątkami komórek). Wnętrze ula może być dostępne z góry lub z boku. W ulu ramki są ustawione prostopadle do wylotu (zabudowa zimna), lub równolegle do wylotu (zabudowa ciepła). Ul składa się z następujących elementów: dna (dennicy), korpusu gniazdowego (jeden lub kilka) z kompletem ramek, nadstawki z kompletem ramek, powałki, daszku oraz stojaka (podstawy). W zależności od sposobu zwiększania pojemności ula wyróżnia się ule stojaki, w których pojemność zwiększa się w pionie przez dodanie nadstawek, oraz leżaki – pojemność ula zwiększa się w poziomie przez dodatnie ramek. W Polsce są powszechnie stosowane cztery typy uh: dadan, warszawski zwykły, warszawski poszerzany i wielkopolski. O przynależności ula do danego typu decydują wymiary i ustawienie ramek. Ul dadan to stojak z „szeroko-niską” ramką o wymiarach 43 x 30 cm, ramka ula wielkopolskiego (niska i wysoka) o wymiarach 26 x 36 cm. Do leżaków należy ul warszawski zwykły — wymiar ramki 43 x 23 cm i ul warszawski poszerzany — wymiar ramki 43 x 30 cm. W ulu w okresie letnim można wyróżnić część gniazdową, w której pszczoły wychowują czerw i przebywa matka, oraz część magazynową (miodnia). W celu uniemożliwienia matce składania jaj w miodni, część gniazdową od miodni oddziela krata odgrodowa. Ramki obsiadane przez pszczoły są oddzielone zatworem od wolnej części ula. Do ocieplenia gniazda służą maty słomiane oraz poduszka ocieplająca.

Mleczko pszczele i jad pszczeli

Mleczko pszczele jest wydzieliną gruczołów gardzielowych pszczół robotnic w wieku 8-HO dni. Służy ono do odżywiania larw przez okres pierwszych trzech dni życia, larwy matki przez cały okres żerowania, matek, niektórych robotnic oraz trutni. Mleczko pszczele zawiera około 23,5-49,3% suchej masy. W jej skład wchodzi popiół (0,24-23%), węglowodany (8,3-42%), białko (9,01-25,0%), wolne aminokwasy, witaminy, mikroelementy i makroelementy. Mleczko pszczele nie jest oficjalnie uznawane za środek leczniczy. Jad pszczeli jest wytworem gruczołu jadowego pszczół. Maksymalna ilość jadu występuje u pszczół w wieku 12-15 dni. Stymulujący wpływ na produkcję jadu wywiera pokarm białkowy. Dawka toksyczna jadu pszczelego wynosi dla myszki 3,5 mg/kg, dla człowieka około 245 mg/70 kg masy ciała.

Kit

Kit (propolis) jest substancją balsamiczną, którą pszczoły zbierają z pąków drzew i wykorzystują do uszczelniania gniazda. W skład kitu wchodzą żywice i woski, pyłek kwiatowy, olejki eteryczne, substancje garbnikowe, makro- i mikroelementy. Od dawna są znane właściwości kitu pszczelego jako środka o działaniu przeciwzapalnym i przyspieszającym gojenie ran.

Wosk

Wosk jest produktem przemiany materii organizmu pszczół. Jest on wydzielany w postaci płynnej przez gruczoły woskowe, usytuowane u robotnic pod brzusznymi półpierścieniami odwłoka przez cztery pary gruczołów woskowych. Wosk produkują pszczoły między 12H8 dniem życia. Fizjologiczny równoważnik woskowy, tj. masa miodu niezbędna dla pszczół do wytworzenia 1 kg wosku wynosi 3,5-3,8 kg. Maksymalna produkcja wosku przypada na drugą połowę wiosny i początek lata. Obfite wydzielanie wosku ma miejsce: przy obecności matki w rodzinie, dużej liczbie pszczół młodych (woszczarek), temperaturze 32-36°C w gnieździe, silnym dopływie świeżego pokarmu, wolnym miejscu w ulu, umożliwiającym budowę plastrów.

Pierzga

Pierzga jest pokarmem białkowym pszczół, w skład której wchodzą pyłki roślin oraz domieszka nektaru lub miodu i śliny. Pierzga zalana miodem i zasklepiona w komórkach plastrów jest przechowywana przez zimę. Dostateczne zapasy pierzgi pod koniec lata i jesienią są warunkiem dobrego przezimowania pszczół. Znaczne ilości pierzgi spożywają pszczoły karmiące czerw, woszczarki oraz młode pszczoły wygryzione jesienią.

Miód naturalny

Miód jest produktem wytworzonym przez pszczoły robotnice z nektaru kwiatów oraz z wydzielin pozakwiatowych części roślin, magazynowanym w plastrach zasklepionych. Głównym produktem, z którego powstaje miód, jest. nektar i spadź (wydaliny czerwców i mszyc zmięszane z sokiem roślin wyciekającym z miejsc uszkodzonych przez te owady). Proces powstawania miodu przebiega w dwóch fazach. W fazie pierwszej zebrany nektar lub spadź są przynoszone do ula w wolu miodnym zbieraczek. Pod wpływem inwertazy znajdującej się w wolu sacharoza zostaje rozłożona na monosacharydy. Następnie przedostaje się on kilkakrotnie do wola pszczół nielotnych, miesza z wydzieliną gruczołów gardzielowych i jest składany w postaci wodnistej wydzieliny (nakrop) w dolnych częściach plastrów. Faza druga przebiega w komórkach plastrów. Polega ona na odparowaniu wody, dalszym rozkładzie enzymatycznym cukrów złożonych i na powstawaniu nowych substancji. W miarę odparowywania wody, częściowo już zagęszczony miód zostaje przeniesiony do górnego odcinka plastrów, gdzie wypełnia komórki do połowy. Po dojrzeniu, pszczoły wypełniają miodem całe komórki, które zasklepiają woskowym wieczkiem. Ze względu na pochodzenie miody dzielą się na trzy zasadnicze grupy: miody nektarowe, spadziowe i nektarowo-spadziowe. Dojrzały miód nie powinien zawierać więcej niż 20% wody. Wyjątek stanowi miód wrzosowy, w którym zawartość wody może dochodzić do 23%. W skład suchej masy miodu wchodzą węglowodany, związki azotowe, kwasy organiczne, składniki mineralne, enzymy, witaminy, inhibina, substancje wonne i barwniki oraz zanieczyszczenia. Wśród węglowodanów przeważają monosacharydy, głównie glukoza i fruktoza (70-80%), ponadto znajduje się w miodzie sacharoza, melacytoza, w nieznacznych ilościach rafinoza, ketoza,| erloza, panoza, izomaltotrioza, 4-glukozo-dekstranioza i dekstryny. Miody ciemne zawierają z reguły więcej dekstryn w porównaniu z miodami jasnymi. Zawartość związków azotowych w miodach waha się w granicach 0,25-K3,0%. W miodzie występuje ponad 12 wolnych aminokwasów. Miód ma odczyn kwaśny (pH-3,3-H,9) związany z obecnością kwasów organicznych. W miarę dojrzewania miodu jego kwasowość rośnie na skutek enzymatycznego utleniania glukozy do kwasu glukonowego. Nadmierną kwasowość wykazują miody sfermentowane. Głównym źródłem enzymów w miodzie jest wydzielina gruczołów gardzielowych pszczół. W miodach stwierdzono obecność amylazy, inwertazy, katalazy, diastazy i fosfatazy. Miód jest ubogi w witaminy. Woń nadają miodom olejki eteryczne, barwę karoteny, flawony, antocyjany i chlorofil. W miodach występują substancje zanieczyszczające, takie jak: pyłki kwiatowe, cząsteczki wosku, włoski pszczół, glony, grzyby nektarowe i drobnoustroje, głównie z rodzaju Brevibacterium.