Category: Zwalczanie

Odporność komórkowa

W odporności naturalnej owadów szczególnie dużą rolę odgrywają odczyny komórkowe. Do odczynów tych należą: fagocytoza, aglomeracja, inkapsulacja, tworzenie guzków, segregacja (fagocytoza przez komórki osiadłe) oraz tworzenie skrzepów. Fagocytoza. Fagocytoza polega na wychwytywaniu cząsteczek ciał obcych przez komórki o właściwościach żernych. U pszczół zdolność do fagocytozy mają zarówno komórki hemo- limfy, jak i komórki osiadłe, które tworzą zgrupowania w określonych miejscach ciała (komórki perikardialne, komórki ciała tłuszczowego). Obserwacje procesu fagocytozy w mikroskopie elektronowym wykazały, że u owadów proces ten może przebiegać na drodze: pinocytozy, tj. przez pochłanianie przez komórki fagocytujące płynu zawierającego drobne cząsteczki ciał obcych, tworzenia pseudopodiów z następowym wytwarzaniem w cytoplazmie komórki fagocytującej wakuoli o średnicy 1,0H,5 pm wypełnionej hemolimfą i sfagocytowanym materiałem, bezpośredniego kontaktu ciała obcego z błoną plazmatyczną fagocyta z następnym jego wchłonięciem do komórki bez tworzenia wakuoli wokół fagocytowanych cząsteczek. Dotychczas nie wiadomo, czy do kontaktu komórki fagocytującej z materiałem fagocytowanym dochodzi przypadkowo, czy przy współudziale chemotakcji. Nie wykazano przy tym w sposób dobrze udokumentowany udziału opsonin w procesie fagocytozy u owadów. Po wniknięciu ciał obcych do hemocelu zachodzą ilościowe i jakościowe zmiany w elementach komórkowych hemolimfy. Polegają one z reguły, szczególnie w początkowym okresie zakażenia, na zwiększeniu liczby plazmatocytów, tj. komórek najaktywniej fagocytujących. W dalszych etapach odczynu fagocytarnego może występować spadek liczby hemocytów. Wyraźne obniżenie hemocytów występuje w zakażeniach riketsjami i wirusami w następstwie bezpośredniego uszkadzającego działania tych zarazków na elementy komórkowe hemolimfy. Charakter odczynu komórkowego zależy przede wszystkim od właściwości i liczby cząsteczek ciał obcych oraz od rodzaju hemocytów biorących udział w odczynie komórkowym. Najwyższą zdolność fagocytarną wykazują leukocyty (plazmatocyty), tj. duże pleomorficzne komórki o średnicy 3,0-7,0 pm, o niewielkim ziarnistym jądrze, obfitej cytoplazmie słabo barwiącej się obojętnochłonnie lub zasadochłonnie. Mają one kształt owalny lub okrągły. Słabszymi zdolnościami fagocytarnymi cechują się prohemocyty. Są to drobne, okrągłe komórki o małej zawartości silnie bazofilnej cytoplazmy. Fagocytozie ulegają z łatwością cząsteczki tuszu i lateksu, otoczki wirusów, formy wegetatywne i endospory drobnoustrojów, strzępki i zarodniki grzybów, komórki drożdżaków, stadia wegetatywne i przetrwalnikowe pierwotniaków. Fagocytoza rozpoczyna się po upływie 4 godzin od przedostania się cząsteczek obcej substancji do hemocelu i osiąga maksymalne natężenie po 12 godzinach. Często już po 24 godz proces ten ulega zakończeniu. Fagocytoza stanowi efektywny mechanizm obronny jedynie wtedy, gdy sfagocytowane cząsteczki zostaną zniszczone lub odłożone w agregatach komórkowych. Najczęściej sfagocytowane bakterie zostają zabite bezpośrednio w cytoplazmie lub w wakuolach tworzących się wokół pochłoniętych mikroorganizmów. Niekiedy zarazki przeżywają w fagocytach, a nawet namnażają się w nich. W procesie fagocytozy mogą zmieniać się nie tylko sfagocytowane substancje, ale również fagocytujące komórki. Obserwowano zwyrodnienie plazmatocytów po wchłonięciu dużych ilości cząsteczek węgla lub strzępek grzybni. Niszczeniu fagocytów przez wchłonięte zarazki przypisuje się również obniżenie ogólnej liczby hemocytów w procesie zakażenia niektórymi drobnoustrojami. Często fagocyty, zawierające w protoplazmie sfagocytowane cząsteczki, tworzą konglomeraty o koncentrycznej budowie warstwowej. Małe konglomeraty pływają wolno w hemolimfie, większe osadzają się na powierzchni narządów wewnętrznych.

Odporność naturalna

Odporność naturalna (fizjologiczna) zależy od właściwości fizjologicznych organizmu czerwia i pszczół, nie wykazuje cech swoistości i ujawnia się przy pierwszym zetknięciu owada z zarazkami Jest ona uwarunkowana genetycznie oraz wpływem warunków środowiska, w jakim bytują pszczoły. Odporność naturalna zależy od rasy, wieku i stadium rozwojowego owada. Istnieją rasy pszczół odporne na zgnilec złośliwy. Tylko czerw choruje na zgnilec złośliwy, kiślicę, chorobę woreczkową i grzybicę otorbielakową. Odwrotne zjawisko obserwuje się w chorobie zarodnikowcowej i roztoczowej, na które chorują jedynie pszczoły. Odporność naturalna jest odpornością względną, ponieważ może zostać przełamana przy zakażeniu dużą dawką wysoce zjadliwych zarazków lub po wniknięciu zarazków przez inne wrota zakażenia niż w przypadku zakażeń naturalnych. Odporność związana z wiekiem pszczół występuje w chorobie zarodnikowcowej i roztoczowej. Pszczoły w wieku ponad 10 dni są odporne na zarażenie tchawek Acarapis woodi, a na chorobę zarodnikowcową chorują z reguły pszczoły starsze. Wśród mechanizmów odporności naturalnej bardzo ważną rolę spełniają bariery chroniące ustrój owada przed zakażeniem. Do nich należą: specyficzna budowa i właściwości okrywy ciała, przewodu pokarmowego i układu oddechowego, mechanizmy hamowania zakażeń w przewodzie pokarmowym i hemocelu, odczyn hemocytarny, występowanie niespecyficznych substancji o działaniu antybakteryjnym, przeciwgrzybiczym i przeciwpasożytniczym w płynach, tkankach i wydzielinach zdrowych owadów.

Zasady lekarsko-weterynaryjnego badania pasieki

Celem badania lekarsko-weterynaryjnego pasieki jest rozpoznanie choroby i ustalenie dróg jej szerzenia. Ustalenie rozpoznania choroby jest możliwe na podstawie: oceny sytuacji sanitarno-higienicznej pasieki i stan pastwiska pszczelego, przeprowadzonego wywiadu, badania rodzin. W wielu przypadkach, szczególnie przy podejrzeniu występowania chorób zaraźliwych i zatruć, zachodzi konieczność uzupełnienia badania pasieki specjalistycznymi badaniami laboratoryjnymi. Ocena sytuacji sanitarno-higienicznej pasieki i stanu pastwiska pszczelego umożliwia wstępne zorientowanie lekarza weterynarii w warunkach zdrowotnych panujących w pasiece. Usytuowanie pasiek na terenach podmokłych, zawilgoconych, zbytnio zaciemnionych sprzyja rozwojowi grzybic, paratyfusu i rozpadnicy. Brak stałego dopływu pożytku powoduje zahamowanie rozwoju czerwia i przy braku zapasów prowadzi do zamierania czerwia i pszczół. Zbytnie zagęszczenie pasiek na danym terenie przyczynia się do szybkiego wyczerpania bazy pokarmowej. Sprzyja ono ponadto przenoszeniu chorób za pośrednictwem pszczół błądzących i pszczół rabujących. Ważną rolę odgrywa zaopatrzenie pszczół w czystą wodę oraz rodzaj kwitnących roślin nektarodajnych i pyłkodajnych, oblatywanych przez pszczoły na danym terenie. W wielu przypadkach masowe zachorowania pszczół i zamieranie rodzin jest następstwem zatrucia nektarem lub pyłkiem roślin trujących.

Higiena pasieki

Celem postępowania lekarsko-weterynaryjnego jest szeroko pojęta profilaktyka. W profilaktyce chorób pszczół, zwłaszcza chorób zaraźliwych, bardzo ważną rolę odgrywa higiena pasieki. Przestrzeganie zasad higieny przyczynia się do likwidacji źródła zakażenia i przerwania łańcucha epizootycznego oraz ułatwia terapię chorób. Postępowanie higieniczne w pasiece obejmuje: zapewnienie optymalnych warunków higieniczno-sanitarnych na pasieczysku, higienę ula, zapewnienie pszczołom odpowiedniego, jakościowo dobrego, wolnego od szkodliwych zanieczyszczeń pokarmu, higienę obsługi pasieki. Usytuowanie pasiek na terenach suchych, nasłonecznionych stwarza niekorzystne warunki dla rozwoju grzybic i choroby zarodnikowcowej. Odległość co najmniej 5 km między poszczególnymi pasiekami zapobiega zawleczeniu chorób zaraźliwych za pośrednictwem pszczół błądzących i pszczół rabujących. Ważną rolę odgrywa zakup matek oraz rojów wolnych od chorób zakaźnych i pasożytniczych, mechaniczne oczyszczanie i odkażanie zakupionego, już uprzednio używanego sprzętu i narzędzi pasiecznych. Również ważne znaczenie ma usuwanie, a następnie zakopywanie lub palenie materiału usuniętego przez pszczoły z ula (martwy czerw, pszczoły, grudki wosku). Usunięty z ula, zmieniony chorobowo czerw stanowi źródło zakażenia przy występowaniu chorób bakteryjnych, grzybiczych i wirusowych. Bardzo ważną rolę w profilaktyce chorób odgrywa prawidłowa budowa i higiena ula. Malowanie uli farbą olejną przyczynia się do konserwacji ula, ocieplenia gniazda, w pewnym stopniu eliminuje błądzenie pszczół i zapobiega tworzeniu szpar, przez które mogą do ula przedostać się szkodniki i wilgoć. Zawilgocenie uli stwarza korzystne warunki dla rozwoju pleśni i grzybów w zapasach pokarmu oraz stymuluje rozwój grzybic. Nie mniej ważną rolę odgrywa prawidłowa wentylacja i przewodnictwo cieplne ula oraz jego ocieplenie. Prawidłowe ocieplenie wpływa dodatnio nie tylko na rozwój rodziny, ale eliminuje również możliwość występowania przegrzania i oziębienia, które w konsekwencji zwiększają podatność czerwia i pszczół na niektóre choroby niezakaźne (biegunka pszczół, zaziębienie czerwia) i choroby zaraźliwe (kiślica, zgnilec złośliwy). W celu niedopuszczenia do przegrzania wskazane jest ustawianie uli w cieniu, bielenie daszków, zwiększenie wentylacji. Z pasieczyska należy bezwzględnie usuwać niezasiedlone ule, w których zamarły rodziny oraz nie używany sprzęt i narzędzia (ramki, nadstawki). Należy wycofać z dalszego użytkowania w pasiece plastry stare, wadliwie odbudowane, zniszczone, zapleśniałe i silnie uszkodzone przez motylicę woskową. Plastry z rodzin chorych na zgnilec złośliwy i kiślicę nie mogą być użytkowane w pasiece. Wyciętą woszczynę z tych plastrów należy przekazać do przetopienia i dezynfekcji. Plastry z rodzin chorych na chorobę zarodnikowcową mogą być używane ponownie po przeprowadzeniu dezynfekcji w parach kwasu octowego lodowatego. Siła rodziny jest podstawowym warunkiem zdrowia. Rodziny słabe są bardziej podatne na choroby, gorzej karmią i wychowują czerw, źle zimują. W słabych rodzinach większość chorób zakaźnych przebiega w ostrej formie i szybko prowadzi do zamarcia całej rodziny. Na stan zdrowia rodziny duży wpływ wywiera jakość i ilość pokarmu oraz zaopatrzenie w czystą wodę, zwłaszcza w okresach masowego wychowywania czerwia. Podkarmianie rodziny pokarmem zanieczyszczonym przyczynia się do zawleczenia chorób zakaźnych. Sfermentowany, przerośnięty przez pleśnie i grzyby pokarm powoduje występowanie biegunek, niekiedy masowe padanie pszczół. Przestrzeganie przez pszczelarza zasad higieny osobistej (czysty fartuch lub kombinezon, mycie i dezynfekcja rąk), odkażanie pasieczyska, sprzętów i narzędzi pasiecznych wpływa hamująco na przenoszenie chorób zaraźliwych.