Category: Zwalczanie

Zatrucia środkami chemicznymi

W różnych gałęziach gospodarki, szczególnie do walki ze szkodnikami roślin i chwastami, znajdują zastosowanie coraz to nowsze preparaty, z których wiele wywiera silne działanie toksyczne na pszczoły. Stosowanie toksycznych środków ochrony roślin w sposób nieodpowiedni stanowi potencjalne niebezpieczeństwo zagrożenia zdrowia pszczół i jest przyczyną masowych śmiertelnych zatruć. Przypadkowe zatrucia środkami chemicznymi są związane głównie z: niewłaściwym stosowaniem środków ochrony roślin, głównie środków owadobójczych na kwitnące sady i uprawy, stosowaniem środków chemicznych na uprawy, w których znajdują się chwasty oblatywane przez pszczoły, lub na uprawy usytuowane w pobliżu kwitnących plantacji, nieprzestrzeganiem okresu prewencji, tj okresu czasu w którym pszczoły nie powinny stykać się z roślinami potraktowanymi preparatami chemicznymi, usytuowaniem pasiek w pobliżu upraw lub w lasach, gdzie z konieczności są stosowane środki silnie toksyczne dla pszczół, nieprzestrzeganiem odpowiednich środków ostrożności podczas przyrządzania preparatów owadobójczych (pozostawianie bez dozoru roztworów o dużym stężeniu, opakowań, zanieczyszczenie ziemi środkami trującymi), niepowiadamiania właścicieli pasiek o stosowaniu zabiegów chemicznych w okresie lotu pszczół. W ochronie roślin są wykorzystywane zazwyczaj mieszaniny związków czynnych z nośnikami stałymi lub płynnymi W preparatach pylistych nośnikami są zwykle substancje obojętne (talk, kreda). Natomiast w preparatach płynnych jako nośniki są stosowane substancje organiczne, rzadziej woda. Ponadto preparaty płynne zawierają stabilizatory i emulgatory, które mógą również wywierać działanie toksyczne na pszczoły, a tym samym wzmagać toksyczność preparatów.

Zatrucie solą kuchenną

Zatrucie solą kuchenną występuje po spożyciu pokarmu, który zawiera ponad 0,5% chlorku sodu lub ponad 0,3% chlorku potasu. Patogeneza. Nadmiar soli kuchennej wywołuje zaburzenia w gospodarce jonowej i wodnej organizmu. Miejscowo chlorek sodu i chlorek potasu działają drażniąco na nabłonek jelita środkowego, co prowadzi do zwyrodnienia i martwicy komórek nabłonka, wakuolizacji jąder i rozpadu chromatyny jądrowej oraz zaburzeń w wytwarzaniu błony odżywczej. Przebieg choroby. Zatrucia występują w każdej porze roku po podaniu pszczołom pokarmu zawierającego duże stężenia soli. Długość życia pszczół zależy ściśle od stężenia soli w pokarmie. Przy stężeniu wynoszącym 0,5% pszczoły giną po około 19 dniach, 1,0% po około 12 dniach, przy stężeniu 5,0% po 2,9 dniach. Objawy. Zatrucie solą objawia się zaniepokojeniem rodziny, utratą zdolności lotnych i biegunką. W zimie w następstwie rozwiązania kłębu i zachwiania równowagi cieplnej rodziny giną całe roje. Rozpoznanie. Ostateczne rozpoznanie jest możliwe jedynie na podstawie wyników badania toksykologicznego, na zawartość jonu chloru w treści przewodu pokarmowego oraz w zapasach miodu. Leczenie. Z chwilą wystąpienia zatrucia należy usunąć plastry ze szkodliwym pokarmem oraz podkarmić rodzinę rzadkim syropem cukrowym. Wystąpieniu zatrucia solą zapobiega przestrzeganie zasad żywienia pszczół. Mikotoksykozy. Rozprzestrzenione w przyrodzie grzyby, szczególnie z.rodzaju Aspergillus, Penicillium IMucor mogą rozwijać się w zapasach miodu, pyłku oraz w syropie cukrowym. Stymulująco na rozwój grzybów wpływa podwyższona temperatura i wilgoć. Mechanizm rozwoju mikotoksykoz u pszczół nie jest dotychczas w pełni wyjaśniony. Przyjmuje się, że w trakcie rozwoju grzybów są produkowane toksyny. Toksycznie mogą działać również niektóre produkty przemiany materii grzybów oraz substancje powstające w procesach fermentacji — kwasy organiczne, lipoproteiny, barwniki. Powodują one zaburzenia w procesach oddychania komórkowego, przemianie białek i kwasów nukleinowych oraz drażnią przewód pokarmowy. U pszczół mikotoksykozy występują sporadycznie, przy czym choruje niewielka liczba pszczół w rodzinie. Do głównych objawów należy biegunka. Zwalczanie i zapobieganie mikotoksykozom polega na zapewnieniu rodzinie jakościowo dobrego pokarmu i usuwaniu z ula zapasów pokarmu przerośniętych przez grzyby i drożdżaki.

Zatrucie pyłkiem

Zatrucie pyłkiem (choroba majowa) występuje u pszczół karmicielek i u czerwia niezasklepionego po spożyciu pyłku roślin trujących, oraz pyłku zepsutego nieumiejętnie przechowywanego w ulu i poza nim, który przerastają pleśnie i grzyby. Zatrucie pyłkiem występuje przeważnie na wiosnę, gdy zapotrzebowanie na pokarm białkowy jest duże, kwitnienie zaś niektórych roślin pyłkodajnych opóźnione na skutek chłodów. Zatrucia niektórymi rodzajami pyłków nie występują corocznie. Trujące działanie wywiera pyłek następujących roślin: ciemiężyca (Yeratrum), bagno zwyczajne (Ledum palustre), naparstnica (Digitalis), ostróżka polna (Delphinium consolidata), jaskier ostry (Ranunculus acer), modrzewnica zwyczajna (Andromeda polyfogia), wilczomlecz (Euphorbia), kasztanowiec zwyczajny (Aesculus hippocastanum), Patogeneza. Pyłki roślin trujących zawierają alkaloidy, glukozydy i saponiny – silne jady cytoplazmatyczne, które powodują uszkodzenie komórek przewodu pokarmowego i układu nerwowego. Toksycznie działają również niektóre cukry zawarte w dużych ilościach w pyłku jak laktoza, rafinoza, stachioza, ksyloza, arabinoza, galaktoza, kwasy galakturonowy i glukoronowy oraz pektyny. Masy pyłku nagromadzone w jelicie powodują zaparcie. Przebieg choroby. Zatrucie pyłkiem z reguły ma ostry przebieg. Masowo chorują i padają pszczoły karmicielki mające 3-13 dni oraz larwy zwinięte. Objawy. Chore pszczoły tracą zdolności lotne. Mają silnie rozdęte odwłoki i wykazują drżenie skrzydełek. Wylatują przed ul, pełzają po ziemi lub gromadzą się na źdźbłach traw. Często spotyka się martwe pszczoły z nienaturalnie wygiętymi odwłokami, rozstawionymi skrzydełkami, wysuniętym języczkiem i wykrzywionymi nóżkami. Zamarły czerw szybko ginie. Przez oskórek prześwituje jelito środkowe wypełnione masami pyłku. Zamarłe larwy są szybko usuwane z ula i można je spotkać na deseczce wylotowej lub na ziemi. Rozpoznanie. Na zatrucie pyłkiem wskazuje: padanie karmicielek i czerwia niezasklepionego, wypełnienie przewodu pokarmowego padłych owadów masami zbitego pyłku, z reguły coroczne występowanie choroby w okresie kwitnienia pyłkodajnych roślin trujących. Bardzo pomocna w rozpoznaniu jest analiza mikroskopowa pyłków. W rozpoznaniu różnicowym należy wykluczyć zatrucie środkami ochrony roślin, przy którym szybko i masowo padają pszczoły zbieraczki w okresie opylania upraw i sadów. Badania toksykologiczne pszczół w kierunku zatruć środkami ochrony roślin wypadają dodatnio. Leczenie. Postępowanie lecznicze obejmuje: usunięcie z ula plastrów z trującym pokarmem, wzmocnienie siły rodziny czerwiem lub pszczołami lotnymi, przy dłużej trwających zatruciach podkarmienie rodziny syropem cukrowym (1:2,5:3), przez 1+2 dni, codziennie w ilości 1+21. Zapobieganie. W okresie kwitnienia roślin trujących należy ograniczyć loty pszczół.

Zatrucia alimentarne

Zatrucia alimentarne rozwijają się po wniknięciu do przewodu pokarmowego pszczół i czerwia trującego pokarmu, głównie spadzi, nektaru i pyłku. Rzadziej występują zatrucia solą kuchenną oraz zatrucia wywołane przez toksyny, które uwalniają się w trakcie namnażania grzybów. Zatrucia alimentarne występują sezonowo, co wiąże się z okresem kwitnienia i spa- dziowania roślin. Przebiegają one z reguły w formie ostrej lub przewlekłej i powodują silne osłabienie lub śmierć całej rodziny. Natężenie objawów chorobowych zależy od etiologii zatruć, wielkości dawki oraz czasu eksponowania owadów na zatruty pokarm. Najbardziej podatne na zatrucia alimentarne są pszczoły nielotne, szczególnie karmicielki, mniej podatne pszczoły zbieraczki. Wyjątek stanowi zatrucie nektarem, przy którym chorują i zamierają głównie zbieraczki. W przypadku zatruć pyłkami roślin i spadzią, masowo choruje i zamiera również czerw. Zatrucie spadzią. Zatrucie spadzią (czerniawka spadziowa) rozwija się po spożyciu spadzi i powoduje masowe padanie pszczół i czerwia. W większości przypadków przebiega w formie ostrej i dotyczy pszczół zbieraczek, karmicielek i czerwia. Natomiast zatrucia miodami spadziowymi, a zwłaszcza miodami nektarowymi z domieszką spadzi, przebiegają z reguły w formie chronicznej. Choroba występuje sezonowo, w okresie spadziowania drzew i krzewów, niekiedy i roślin zielnych, w porze gdy ustala się ciepła pogoda (koniec czerwca, wrzesień). W przypadku zimowania rodzin na miodach spadziowych, zatrucie występuje w drugiej połowie zimy lub na przedwiośniu. Etiologia. Trujące działanie większych ilości spadzi lub miodów spadziowych jest spowodowane: nadmierną zawartością składników mineralnych (powyżej 1,0%), dużą zawartością melecytozy (średnio około 20%) i dekstryn, mniejszą w porównaniu do miodu zawartością monosacharydów, działaniem toksycznym rafinozy i melibiozy, zanieczyszczeniem grzybami nektarowymi, glonami i bakteriami (Micr. pyogenes, Camodium salicinum). Patogeneza. Pod wpływem substancji toksycznych zawartych w spadzi i miodach spadziowych występuje koagulacja błony perytroficznęj, zwyrodnienie i postępująca martwica komórek nabłonka jelita środkowego i zwiększenie przepuszczalności ściany jelita. W konsekwencji do hemocelu przenikają produkty trawienia, rafinoza i melibioza zawarte w spadzi, drobnoustroje i ich jady, co prowadzi do zaburzeń pH i stężenia składników mineralnych hemolimfy oraz posocznicy. U zatrutych owadów występuje porażenie mięśni tułowia i nóżek, u matki zwyrodnienie rurek jajnikowych. U pszczół zimujących na miodach spadziowych na skutek zwiększonego zapotrzebowania na wodę występuje niepokój i szybkie podniesienie temperatury kłębu, co pociąga za sobą czerwienie matki. Duża zawartość niestrawnych składników pokarmowych w spadzi przyczynia się do szybkiego przekroczenia progowego obciążenia odbytnicy i w konsekwencji biegunki. Przebieg choroby. W okresie zbioru spadzi zatrucia występują przede wszystkim u zbieraczek, które padają w ciągu 2÷3dni. Choruje również czerw odkryty mający 3÷5 dni oraz karmicielki. W trakcie zimowli choroba mą przebieg przewlekły. Pszczoły padają z reguły w drugiej połowie zimy lub wczesną wiosną. Zazwyczaj biegunka poprzedza śmierć zimującej rodziny. Objawy choroby. Zatrucia mniejszego stopnia uchodzą często uwadze pszczelarza. Przy przebiegu lekkim, zatrute pszczoły nie różnią się od pszczół zdrowych. Natomiast przy ciężkim zatruciu pszczoły tracą owłosienie (pszczoły małe, czarne, połyskujące), wydzielają niemiłą woń, tracą zdolności lotne i spadają z deseczki wylotowej na ziemię przed ulem. Odwłoki pełzających pszczół są rozdęte, powalane rzadkim kałem, języczek wysunięty, skrzydełka powykręcane. Ostatnia para nóżek bywa porażona i przylega do tułowia. Przewód pokarmowy padłych pszczół wypełnia ciemnobrązowa, ciemnoniebieska lub czarna półpłynna treść. Zatruty czerw ginie zazwyczaj mając 3÷5 dni. Jest on szybko usuwany z ula przez robotnice. Zimujące rodziny, w których występuje zatrucie miodem spadziowym, wydzielają nieprzyjemny zgniły zapach. Dennicę pokrywa z reguły warstwa martwych pszczół. Ciemnobrązowe plamy kału pokrywają wewnętrzne ściany ula, plastry oraz deseczkę wylotową. Rozpoznanie choroby. W rozpoznaniu choroby należy uwzględnić: sezonowe występowanie choroby, objawy kliniczne, zmiany makroskopowe w wypreparowanym przewodzie pokarmowym (półpłynna ciemna zawartość przewodu pokarmowego) oraz obecność spadzi lub miodów spadziowych w plastrach. Miody spadziowe mają zabarwienie od białego do ciemnobrunatnego lub brunatnozielonkawego, większość ma jednakże zabarwienie ciemne, często z szarawym odcieniem i słaby aromat. Miody nektarowo-spadziowe odznaczają się zazwyczaj przyjemnym smakiem i aromatem. Rozpoznanie różnicowe. W przypadku podejrzenia zatrucia spadzią należy wykluczyć: biegunkę pszczół, chorobę zarodnikowcową, zatrucia środkami chemicznymi oraz wirusowy paraliż pszczół. Leczenie. Postępowanie lecznicze zależy od pory roku, w której wystąpiły objawy zatrucia. W lecie polega ono na usunięciu z ula miodu spadziowego, podkarmianiu rodziny przez kilka dni sytą lub syropem cukrowym z dodatkiem 200÷300 tys. jm penicyliny krystalicznej/1 oraz zasiatkowaniu wylotów na 2÷3 dni, zaś przy masowym spadziowaniu roślin wskazane jest przeniesienie pasieki na inne tereny. W zimie zaleca się podawanie rodzinie osłodzonej przegotowanej wody do picia oraz wymiana pokarmu w okresie pierwszych oblotów. Zapobieganie. Aby zapobiec zatruciu spadzią, należy: codziennie podawać rodzinom, w okresie spadziowania, wodę, w ilości 0,5 1/pień, wywieźć pasiekę na tereny, gdzie nie występuje masowo spadziowanie, zimowanie pszczół na zapasach wolnych od domieszki spadzi. Badanie toksykologiczne. Do badań przesyła się kilka próbek miodu z rodzin najsilniejszych. Wykrywanie spadzi polega na badaniu organoleptycznym (ciemne zabarwienie, smak karmelu lub melasy, mniejsza rozpuszczalność w ślinie, mniejsza słodycz i większa ciągliwość w porównaniu do miodu nektarowego) oraz wykrywanie spadzi próbą alkoholową lubwapienna. Zatrucie nektarem. Występuje głównie u pszczół zbieraczek po spożyciu nektaru roślin trujących dla pszczół. Zatrucie nektarem pojawia się w okresie nektarowania roślin trujących, zwykle po ochłodzeniach, deszczach lub suszy i występuje na ograniczonym obszarze. Etiologia. Przyczyną zatruć są występujące w nektarze roślin trujące alkaloidy, glukozydy, alkohole wielowodorotlenowe oraz cukry o działaniu antagonistycznym w stosunku do glukozy i fruktozy. Alkaloidy i glukozydy jako jady cytoplazmatyczne powodują zaburzenia w cyklach przemian w organizmie. Mannoza, laktoza, galaktoza i ramnoza obecne w nektarze niektórych roślin, po przedostaniu się do jelita środkowego i wniknięciu do hemocelu obniżają poziom glukozy i fruktozy w hemolimfie, co w efekcie prowadzi do zaburzeń w przemianach węglowodanów. Zatrucia może wywoływać nektar następujących roślin: różanecznika żółtego (Rhododendron flavus – andromedotoksyna), różanecznika wschodniego (Rhododendron kotschyi – andromedotoksyna), bagna zwyczajnego (Ledum palustre – ledol, erikolin), ciemiężyc (Verdtrum — protoweratryna, protoweratrydyna, pseudojerwina), wilczomleczy (Euphorbia), ostrożni ki (Delphinium consolidata), psianki czarnej (Solanum nigrum solaceina, soianeina, sola-v/ nina), wawrzynka (Daphnae pontica), kasztanowca (Aesculus hippocastanum – eskulina), starca strzałkowego (Senetio saggitattus — pochodne hydroksypytolizyny), oraz w niektórych latach lipy srebrzystej (Tilia tomentosa) i szerokólistnej (Tilia platyphyllos). Przebieg. Ostre zatrucia powodują padanie jedynie pszczół zbieraczek w pobliżu roślin trujących lub na drodze do ula. Przy łagodnym przebiegu zatrucia trujący nektar jest przynoszony do ula. Na pożytek nektarowy wylatuje więcej zbieraczek, co przyczynia się do masowego zatrucia zbieraczek oraz pszczół nielotnych nektarem złożonym w ulu. Objawy choroby. Zatrucia występują pod koniec maja i w czerwcu. Chore pszczoły tracą zdolności lotne, tworzą skupiska na ziemi lub na źdźbłach trawy przed ulem. Występuje rozdęcie i drżenie odwłoka, skrzydełek, nóżek i czułków. Martwe pszczoły można znaleźć w pobliżu roślin trujących, na drodze do ula, przed ulem oraz w jego wnętrzu. Najczęściej mają one podkurczony odwłok i wysunięty języczek. Zatrucie występuje przez około 15÷20 dni. Leczenie. Z chwilą wystąpienia objawów zatrucia wskazane jest podkarmienie rodziny syropem cukrowym (1:1). Przy masowym zatruciu chore owady należy przesiedlić do zapasowego ula i przetrzymać w temperaturze 20÷25°C. Zapobieganie. Zatrucia nektarem można uniknąć przez wysiewanie roślin miododajnych obficie nektarujących, tak żeby okres ich kwitnienia zbiegał się z nektarowaniem roślin trujących.

Zasady postępowania w przypadku zatruć

Postępowanie w przypadku zatruć ma na celu: zmniejszenie ekspozycji rodziny na działanie substancji toksycznych, ustalenie przyczyny i rodzaju zatrucia, pobranie próbek do badań toksykologicznych i opracowanie protokołu zatrucia. Klinicznego rozpoznania zatrucia dokonuje lekarz weterynarii po zapoznaniu się ze wszystkimi okolicznościami, w jakich doszło do zatrucia. Wyniki dodatnie badania laboratoryjnego potwierdzają jego diagnozę, natomiast wyniki ujemne nie zawsze wykluczają możliwość zatrucia. Bardzo pomocnym w ustaleniu rozpoznania jest wywiad .toksykologiczny. Protokół zatrucia stanowi dowód powstania szkody i jej przyczyn, ustalenia wysokości szkody i jej sprawców. Protokół taki stanowi podstawę do uzyskania odszkodowania, w razie konieczności nawet na drodze procesu sądowego. Postępowanie w przypadku zatruć obejmuje: pielęgnację zatrutych rodzin, usunięcie z gniazda pokarmów zanieczyszczonych substancjami toksycznymi, wywiad toksykologiczny, pobranie, zabezpieczenie i wysłanie próbek do laboratorium toksykologicznego łącznie z pismem przewodnim, opracowanie protokołu zatrucia. Pielęgnacja zatrutych rodzin polega na dostosowaniu wielkości gniazda do siły rodziny (zcieśnienie gniazda lub połączenie rodzin słabych), ociepleniu gniazda i podkarmieniu rodziny. Najczęściej rodziny są podkarmiane 50% syropem cukrowym lub ciastem miodowo-cukrowym. Pierwsza dawka syropu wynosi 11, następne 0,5 1. W celu usuniępia źródła dalszych zatruć należy wymienić plastry z pyłkiem i miodem, przy podejrzeniu że mogą one zawierać substancje toksyczne. Leczenie zatruć, szczególnie wywołanych przez chemiczne środki ochrony roślin, nie przyniosło dotychczas zadawalających i jednoznacznych wyników. W przypadku podejrzenia zatrucia należy przeprowadzić komisyjne dochodzenie na miejscu. Dochodzenie przeprowadza zespół osób kompetentnych z tytułu zawodowego wykształcenia lub wykonywanych funkcji. Celem wywiadu toksykologicznego przy zatruciach środkami ochrony roślin jest ustalenie: nazwy chemicznej preparatu, który spowodował zatrucie, postaci, w jakiej był stosowany (postać płynna, pylista). Znajomość nazwy pozwala ustalić klasę toksyczności preparatu oraz pomaga w ukierunkowaniu badania toksykologicznego, daty i godziny przeprowadzenia zabiegu agrochemicznego oraz sposobu przeprowadzenia zabiegu, warunków atmosferycznych w trakcie przeprowadzania zabiegów (temperatura powietrza, nasłonecznienie, opady, kierunek wiatru) oraz po zabiegach aż do wystąpienia zatruć, miejsca i czasu padania pszczół oraz częstotliwości występowania zatruć, odległości pasieki od upraw poddawanych zabiegom ochrony roślin, rodzaju uprawy, czasu kwitnienia roślin i chwastów oraz celu stosowania zabiegu, kierunku wiatru oraz ewentualnych możliwości zniesienia przez wiatr preparatu na kwitnące sąsiednie uprawy oblatywane przez pszczoły, kwitnące drzewa i krzewy nektarodajne oraz przydroża z kwitnącymi roślinami i chwastami, charakteru i stopnia natężenia objawów chorobowych. Materiał do badań toksykologicznych należy pobierać i opakować komisyjnie. Obejmuje on: próbkę podstawową, zawierającą co najmniej 200 sztuk martwych pszczół (1 szklanka), próbkę ziemi z plantacji poddanej zabiegowi, skażone rośliny, szczególnie w okresie kwitnienia, próbkę preparatu, jego etykietę lub część opakowania. Stwierdzenie obecności trucizny umożliwi wydanie przez laboratorium toksykologiczne wiążącego orzeczenia. Każdą próbkę należy opakować oddzielnie w czysty papier, z tym że preparat chemiczny powinien być w opakowaniu z folii stylonowej. Próbki przesyłane do laboratorium muszą zostać zaopatrzone w pismo przewodnie. W piśmie tym należy podać: miejsce i czas pobrania próbek oraz ich rodzaj, termin stosowania środków ochrony roślin, czas wystąpienia objawów zatrucia oraz natężenie śmiertelności, warunki atmosferyczne w chwili przeprowadzania zabiegu oraz w okresie od zabiegu do momentu pobrania próbek, sugestię kierunku badania toksykologicznego, dane personalne właściciela i dokładny adres. Protokół dotyczący zatrucia powinien zawierać: datę i miejsce sporządzenia protokołu, nazwiska, imiona i adresy członków komisji z podaniem instytucji które reprezentują, dane personalne właściciela pasieki, wielkość pasieki, szacunkową ocenę poniesionych strat na skutek zatrucia oraz wyraźne stwierdzenie, czy właściciel był powiadomiony o wykonaniu zabiegu ochrony roślin i przez kogo. W skład komisji wchodzą przedstawiciel terenowej władzy administracyjnej, przedstawiciel służby ochrony roślin, rzeczoznawca pszczelarski. W każdym przypadku pożądany jest udział lekarza weterynarii.

Podstawy prawne ochrony pasiek przed zatruciami

Zwalczanie chorób i szkodników roślin, metody i środki stosowane w tych zabiegach szczegółowo określają odpowiednie akty normatywne. Zobowiązują one do powiadomienia administracji terenowej o miejscu i terminie wykonania zabiegu na trzy dni przed przystąpieniem do stosowania chemicznych środków ochrony roślin. Zabroniono przy tym opylania i. opryskiwania środkami trującymi dla pszczół roślin kwitnących oraz wydzielających nektar. Jeżeli zachodzi konieczność dokonania takich zabiegów, należy na trzy dni przed terminem zabiegu agrochemicznego powiadomić posiadaczy pasiek w celu zabezpieczenia pszczół przed zatruciem. Plantacje rzepaku, rzepiku, upraw nasiennych koniczyny i lucerny należy opylać insektycydami nie później niżeli na tydzień przed terminem zakwitania rośliny uprawnej. Po tym terminie można stosować wyłącznie preparaty nieszkodliwe lub słabo trujące dla pszczół, we wczesnych godzinach rannych i późnym wieczorem. Nie wolno stosować środków owadobójczych w kwitnących sadach. Zabiegi owadobójcze na plantacjach buraków i ziemniaków mogą być przeprowadzane dopiero po ich odchwaszczeniu. W razie przeprowadzania zabiegów w pobliżu roślin miododajnych oraz w pobliżu pasiek, wskazane jest zastępowanie opylania opryskiwaniem. Zabiegi opylania należy przeprowadzać wcześnie rano lub późnym wieczorem.

Sposoby zapobiegania zatruciom

Postępowanie profilaktyczne ma na celu zabezpieczenie przed występowaniem zatruć na skalę masową. Sposoby zapobiegania są uzależnione w dużej mierze od przyczyn intoksykacji pszczół. Istotną rolę zarówno w zapobieganiu zatruciom alimentarnym jak i zatruciom wywołanym przez pestycydy ma izolacja pszczół oraz usunięcie z ula pokarmu zanieczyszczonego substancjami trującymi. W zapobieganiu zatruć wywołanych przez pestycydy decydujące znaczenie odgrywa ponadto: prawidłowa organizacja zabiegów ochrony roślin, ścisłe przestrzeganie okresów prewencji pestycydów, wykorzystywanie w ochronie roślin pestycydów o niskiej toksyczności dla pszczół oraz stosowanie środków ochrony roślin z dodatkiem repelentów. Celem izolacji jest ograniczenie lotów pszęzół w okresie występowania zagrożenia zatrucia (występowanie trującego nektaru i pyłku, zabiegi chemicznej ochrony roślin). Najlepsze efekty daje wywóz pasiek poza zasięg zabiegów szkodliwych dla pszczół i poza tereny, na których występują okresowo zatrucia alimentarne. Wywóz pasiek jest niezbędny w sytuacji braku sprzętu umożliwiającego przeprowadzenie izolacji pszczół, płzy stosowaniu środków trujących o długim okresie prewencji, przy przeprowadzaniu zabiegów ochrony roślin w okresie głównego pożytku oraz w trakcie napylania i opryskiwania lasów. Izolacja jest możliwa nawet przez dłuższy czas pod warunkiem zapewnienia izolowanym rodzinom dobrej wentylacji, stałego zaopatrzenia w wodę oraz zacienienia ula. W praktyce są stosowane, zresztą z różnymi efektami, najrozmaitsze sposoby izolacji pszczół. Najlepsze efekty notowano po izolacji pszczół na toczku, w ulach z wentylacją górną. Wentylacja górna polega na nadstawieniu dodatkowego piętra lub nadstawki pokrytych metaIową siatką lub ramką z naciągniętym rzadkim płótnem, nakrytych daszkiem. W celu zwiększenia wentylacji między daszek i ramkę z siatką lub płótnem należy wstawić od strony nawietrznej dwie listwy o grubości 1,5÷2,0 cm. Wyloty uli zostają zamknięte na głucho. W czasie trwania izolacji pszczoły otrzymują wodę trzy razy dziennie w ilości 1 litra na dobę. Wodą można zwilżać płótno lub podawać w podkarmiaczkach. Izolacja przez okres 4÷5 dni nie powoduje żadnych strat. Po oblocie i opuszczeniu ula przez zbieraczki wylatujące na pożytek, należy przeglądnąć gniazdo i doprowadzić je do stanu wyjściowego. W silnych rodzinach przed przystąpieniem do izolacji należy rozszerzyć gniazdo. W innych metodach izolacji są stosowane wkładki wylotowe i powałkowe, wentylacja na dnie lub ocienione werandy. Okres izolowania pszczół w razie stosowania pestycydów w okresie kwitnienia roślin jest uzależniony ściśle od okresu prewencji preparatów stosowanych do opylań i oprysków. Okresy prewencji zostały podane przy szczegółowym omawianiu poszczególnych pestycydów. W przypadku podejrzenia o zanieczyszczenie pokarmu substancjami trującymi (trujący nektar, pyłek, miód spadziowy, nektar lub pyłek z domieszką pestycydów) zachodzi konieczność wymiany plastrów z zanieczyszczonym pokarmem, ewentualnie z następowym podkarmianiem rodzin syropem cukrowym lub ciastem miodowo-cukrowym. Wymiana plastrów ma bardzo ważne znaczenie szczególnie przy zatruciach nektarem, pyłkiem lub spadzią, arsenem i fluorem. Prawidłowa organizacja zabiegów ochrony roślin oraz ścisłe przestrzeganie okresów prewencji obniża do minimum niebezpieczeństwa zatruć. Istnieje ustawowy obowiązek powiadamiania właścicieli pasiek na 3 dni przed terminem przeprowadzania zabiegów ochrony roślin, o czasie przeprowadzania zabiegów, obszarze objętym zabiegiem, rodzajem uprawy, celu zabiegu, nazwie preparatu i sposobie wykonania zabiegu. Występowanie zatruć zmniejszyło się z chwilą stosowania w ochronie roślin pestycydów praktycznie nieszkodliwych dla pszczół, tj. pestycydów zaliczanych do IV klasy toksyczności oraz dodawanie do środków chemicznej ochrony roślin repelentów, tj. substancji odstraszających pszczoły, np. kwasu karbolowego, pochodnych kamfory, ftalanu lub indolanu.

Odkażanie sprzętów i narzędzi pasiecznych

Ule. Radykalna metoda niszczenia źródła zakażenia polega na spaleniu ula wraz z jego zawartością. Jest ona stosowana w wyjątkowych przypadkach przy zwalczaniu zgnilca złośliwego. Przy zgnilcu złośliwym, kiślicy, grzybicy otorbielakowej i zakażeniu Arrhenosphaera cranei, ule po mechanicznym oczyszczeniu odkaża się przez wypalanie lampą lutowniczą do zwęglenia drewna na głębokość 1÷2 mm. Ule, w których przebywały rodziny chore na zgnilec złośliwy, kiślicę, biegunki zakaźne można odkażać również po przeprowadzeniu oczyszczenia mechanicznego, przez kilkakrotne wyszorowanie z zewnątrz i od wewnątrz gorącym roztworem 2% ługu sodowego. Po przeprowadzonej dezynfekcji należy ul dokładnie wymyć wodą i wysuszyć, najlepiej na słońcu. W przebiegu biegunek zakaźnych można ule odkażać 5+10% roztworem wapna chlorowanego. Przy grzybicach do dezynfekcji uli jest stosowany 5% roztwór formaliny lub 2,5% roztwór karbolu, a przy chorobie zarodnikowcowej kwas octowy lodowaty. Wnętrze ula po mechanicznym oczyszczeniu przeciera się watą nasyconą kwasem octowym lodowatym. Ramki, nadstawki, beleczki. Wartościowy sprzęt drewniany odkaża się przez opalanie. Sprzęt mało wartościowy należy spalić. Ramki po wycięciu plastrów i mechanicznym oczyszczeniu oraz dokładnie oczyszczone beleczki dezynfekuje się w 3-4-4% roztworze ługu sodowego. Ramki należy następnie spłukać bieżącą wodą-i odstawić do wysuszenia. Drobny sprzęt drewniany pochodzący z rodzin chorych na grzybicę otorbielakową lub kropi- dlakową odkaża się 3-5% roztworem formaliny. Przedmioty metalowe. Dłuta, noże, odsklepiacze, metalowe klateczki odkaża się przez wypalanie lub gotowanie w 2% roztworze ługu sodowego. Pasieczysko. Pasieczysko posypuje się wapnem palonym lub polewa 20% roztworem mleka wapiennego i przekopuje na głębokość co najmniej 30 cm. M i o d a r k a. Odkaża się ją przez kilkakrotne wyszorowanie gorącym 2% roztworem ługu sodowego. Po odkażeniu należy miodarkę spłukać dokładnie czystą wodą. Dewastacja zarazków w produktach pszczelarskich. Plastry, miód i węza pochodzące z rodzin chorych na choroby zaraźliwe są zanieczyszczone zarazkami chorobotwórczymi Stanowią one wtórne źródło zakażenia i zbiornik zarazków. Z tych względów dewastacja zarazków w produktach pszczelarskich ma istotne znaczenie w profilaktyce i zwalczaniu chorób zaraźliwych czerwia i pszczół. Plastry z czerwiem chorym na zgnilec złośliwy, kiślicę lub porażonym przez A. cranei należy spalić. W niektórych krajach plastry z rodzin chorych na zgnilec złośliwy, kiślicę lub grzybicę kropidlakową są odkażane tlenkiem etylenu. Zaleca się 30-minutowe odkażanie przy stężeniu tlenku etylenu, wynoszącym 400 mg/1 powietrza komory. Ze względu na kosztowną aparaturę, ta metoda jest stosowana tylko w niektórych krajach. Plastry z rodzin chorych na chorobę zarodnikowcową i amebiazę odkaża się w parach kwasu octowego lodowatego w szczelnych skrzyniach lub plastykowych workach w temp. 15÷20°C, przez okres tygodnia. Następnie plastry wietrzy się przez 2÷3 dni. Na 10 plastrów ula i ramce wielkopolskiej wystarcza 150 ml kwasu, zaś na 10 plastrów ula o ramce Dadant lub warszawskiej poszerzonej 200 ml kwasu. Odkażanie należy przeprowadzać na wolnym powietrzu lub w przewiewnych, dobrze wentylowanych pomieszczeniach, zachowując maksymalną ostrożność. Wosk pochodzący z rodzin chorych na zgnilec złośliwy po przetopieniu odkaża się w autoklawie w temp. 121°C, przy nadciśnieniu 0,1 MPa, pi;zez co najmniej 30 minut. Wosk zanieczyszczony Ascosphaera apis lub Aspergillus należy przetopić. Miód zanieczyszczony formami wegetatywnymi drobnoustrojów chorobotwórczych, po rozcieńczeniu wodą w stosunku 1:1, odkaża się przez gotowanie. Gotowanie nie niszczy jednakże endospor laseczek zarodnikujących patogennych dla czerwia.

Odporność humoralna

W płynach i tkankach owadów, podobnie jak u kręgowców, występują substancje o działaniu przeciwbakteryjnym. Należy do nich lizozym, substancje hemaglutynujące i bakteriocydyny. Ważną rolę w mechanizmach odporności naturalnej odgrywa melanizacja hemolimfy i odkładanie melaniny. W hemolimfle owadów nie stwierdzono dopełniacza, opsonin i przeciwciał naturalnych. Pomimo że płyny ciała owadów nie są odpowiednikami krwi kręgowców i nie mają substancji białkowych będących odpowiednikiem immunoglobulin ssaków, to jednak niektóre czynniki humoralne, występujące w hemolimfie zdrowych owadów, jak również indukowane w sposób sztuczny, pełnią analogiczną funkcję do przeciwciał ssaków. Lizozym. Jest on ciepłochwiejną substancją białkową, która występuje w hemolimfie i wydzielinach zdrowych owadów. Powoduje on rozpuszczenie „in vitro” bakterii, zwłaszcza Gram dodatnich, poprzez rozkład wiązań między kwasem N-acetylomuraminowym i N-acetylo-glukozaminą w mukopeptydach ściany komórkowej bakteryjnej. Mohring iMessmer uważają, że u owadów całą odporność naturalną warunkuje lizozym. Jego poziom w hemolimfie larw pszczoły wynosi 5, OH 0,0 /im/ml; poczwarek i imago 5,0-25,0 figi ml. Lizozym bierze również udział w odporności nabytej. Poziom lizozymu wzrasta w hemolimfie po szczepieniach, jak również po wprowadzeniu do hemolimfy niektórych substancji o niespecyficznym działaniu; obniża się po głodzeniu i obniżeniu temperatury ciała. Substancje hemoglutynujące. Stwierdzono je dotychczas w hemolimfie Periplaneta americana i u larw bielinka kapustnika. Nie przeprowadzono badań nad ich występowaniem w hemolimfie czerwia i pszczół. Hemaglutyniny wyizolowane dotychczas należą do ciepłochwiej- nych białek typu euglobulin.

Odporność sekrecyjna kolonijna

Odporność sekrecyjna jest związana z występowaniem w mleczku pszczelim, miodzie i kicie substancji o działaniu bakteriostatycznym i bakteriobójczym. We frakcji lipidowej mleczka występuje kwas 10-hydroksy-A2-decenowy, który działa silnie bakteriobójczo i hamuje kiełkowanie endospor Bac larvae. Ilość tego kwasu w mleczku robotnic zdrowych rodzin jest niewielka, wzrasta.bardzo znacznie wraz z postępem choroby w rodzinie. Duże ilości tego kwasu występują w mleczku pszczół ras odpornych na zgnilec złośliwy. Kit pszczeli zawiera terpiny o działaniu fungistatycznym oraz bakteriobójczym na bakterie Gram dodatnie i prątki kwasooporne. Natomiast antybakteryjne działanie miodu wiąże się z dużym stężeniem cukrów oraz wytwarzaniem nadtlenku wodom. Odporność kolonijna rodziny jest uwarunkowana behawiorem pszczół, tj. szczególną dbałością o czerw, szybkim wykrywaniem i usuwaniem z rodziny martwego czerwia, dokładnym oczyszczaniem plastrów, zwłaszcza przez pszczoły z ras odpornych na zgnilec złośliwy. Pszczoły z ras wrażliwych na tę chorobę oczyszczają plastry znacznie wolniej, wskutek czego stają się one źródłem zakażenia dla zdrowego czerwia. Zachowanie się pszczół w stosunku do czerwia chorego na zgnilec złośliwy jest uwarunkowane genetycznie.