Choroby pasożytnicze

Rozpoznawanie chorób pasożytniczych polega na wykazaniu obecności pasożytów lub ich form rozwojowych w organizmie zarażonych owadów. W tym celu stosowane są najczęściej badania mikroskopowe. Metodę badań w przypadku choroby roztoczowej, zarodnikowcowej, pełzakowej i warroatozy podano szczegółowo omawiając poszczególne jednostki chorobowe. Badanie pszczół w kierunku zarażenia larwami Senotainia. Badanie przeprowadza się z pszczołami macerowanymi przez 2÷3 dni w wodzie. Po odcięciu głowy i rozcięciu od strony brzusznej schitynizowanych segmentów tułowia, należy wypreparować pod lupą mięśnie tułowiowe i obserwować występowanie larw pasożyta. Badanie ilościowe na zawartość spor Nosema apis. Do badań pobiera się około 25 sztuk pszczół wylatujących lub powracających dó ula. Po dekapitacji należy wypreparować przewód pokarmowy energicznie pociągając za ostatni segment odwłoka. Przewód pokarmowy homogenizuje się z wodą destylowaną w stosunku 1 ml na pszczołę. Kroplę homogenatu przenosi się do komory stosowanej do liczenia krwinek czerwonych i oblicza liczbę spor N. apis w 80 małych kwadratach. Badanie pszczół metodą Collina i wsp. w kierunku choroby roztoczowej. Próbkę pszczół (20-200 sztuk) pozbawioną odwłoków, główek, skrzydełek i nóżek po przeniesieniu do naczynka homogenizatora (pojemność 100 ml) wypełnionego 25 ml wody homogenizuje się trzykrotnie (10000 obr/min) przez kilka sekund w homogenizatorze z nożem obrotowym, następnie sączy przez sitko (średnica oczek 0,8 mm). Osad na sitku przemywa się wodą do uzyskania 50 ml przesączu, który po odwirowaniu (1500 x 1 g, 5 minut) należy zdekantować. Do supernatantu dodaje się kilka kropli kwasu mlekowego. Po kilku minutach przenosi się kroplę supernatantu na szkiełko podstawowe, przykrywa szkiełkiem nakrywkowym i ogląda pod mikroskopem przy powiększeniu 200-400 x na obecność jaj, form rozwojowych i dojrzałych postaci Acarapis woodi.

Choroby bakteryjne

Wszystkie bakterie chorobotwórcze dla czerwia i pszczół rosną in vitro. Diagnostyka tych chorób polega na izolacji drobnoustrojów na podłożach sztucznych. W przypadku zgnilca złośliwego pomocne jest również bezpośrednie b.adanie mikroskopowe patologicznego materiału. Wyhodowane bakterie można identyfikować na podstawie właściwości morfologicznych, hodowlanych, biochemicznych i struktury antygenowej. Wykazanie w badanym materiale bakterii bezwzględnie chorobotwórczych (B. krvae, S. pluton) jest równoznaczne z ustaleniem rozpoznania. Wartość badań mikrobiologicznych stosowanych w diagnostyce chorób czerwia i pszczół zależy w dużej mierze od szybkości ich przeprowadzenia i pobrania właściwego materiału do badania. W barwieniu preparatów mikroskopowych najczęściej jest stosowana metoda Grama. Barwienie metodą Grama. Utrwalony nad płomieniem preparat barwi się fioletem goryczki (fenolowym) przez 2÷3 minuty, płynem Lugola przez 1÷2 minuty, odbarwia alkoholem, spłukują wodą i suszy. Barwienie i identyfikacja spor B, larwę. Preparat mazany sporządzony na szkiełku nakrywkowym z homogenatu ciała martwej larwy, po utrwaleniu pod promiennikiem podczerwieni wybarwia się fuksyną karbolową przez 5÷7 sekund i następnie delikatnie spłukuje wodą. Fuksynę uzyskuje się przez zmieszanie w równych częściach barwnika A (fuksyna zasadowa 0,3 g, alkohol etylowy 95% 10,0 ml) z barwnikiem B (fenol 5,0 g, woda 95 g). Następnie po nałożeniu kropli olejku imersyjnego na szkiełko podstawowe, nakłada się stroną barwioną szkiełko nakrywkowe i ogląda pod mikroskopem. W przypadku obecności spor B. larvae w badanym materiale tylko niewielka liczba spor jest przylepiona do wieczka, pozostałe wykazują ruchy Browna. Spory B. alvei występują najczęściej i Są przytwierdzone do wieczka. Metoda Bitnera różnicowania Bacillus larvae, Bacillus pulvifaciens od Bacillus alyei. Na posiane badanym szczepem podłoża stałe wg Bailey’a należy nałożyć paski bibuły nasycone azotanem potasowym (paski po nasyceniu 50% azotanem potasu i wysuszeniu jałowi się przez 10 minut przy temperaturze 121°C). Po 48 godzinnej inkubacji, po zdjęciu pasków zalewa się hodowlę odczynnikiem I na 1 minutę (kwas sulfanilowy 0,5 g, 33% kwas octowy 150 ml), a następnie po zlaniu odczynnika I, na kilka sekund odczynnikiem II (alfanaftyloamina 0,1 g, 33% kwas octowy 150,0 ml, woda destylowana 20,0 ml). Kolonie drobnoustrojów redukujących azotany do azotanów (B. larvae, B. puhifaciem) oraz podłoże wokół kolonii przyjmują zabarwienie różowoczerwone.

Choroby wirusowe

Diagnostyka laboratoryjna chorób wirusowych polega na badaniach hodowlanych z użyciem hodowli komórek larw pszczelich oraz fibroblastów zarodka kurzego. Jednakże prowadzenie tego typu badań jest możliwe jedynie w wysoce wyspecjalizowanych laboratoriach wirusologicznych. Bardzo pomocńe w rozpoznawaniu są badania histologiczne w kierunku wykazania obecności swoistych ciałek wtrętowych w komórkach zakażonych wirusem. Do bezpośredniego wykazania obecności wirusa w badanym materiale są również wykorzystywane techniki serologiczne, szczególnie odczyn precypitacji dyfuzyjnej w żelu agarowym i odczyn immunofluorescencji. Wymagają one wyposażenia laboratorium badawczego w swoiste przeciwwirusowe surowice odpornościowe. Powszechnie w diagnostyce ostrego i chronicznego paraliżu pszczół jest stosowana próba biologiczna na pszczołach z użyciem wyciągów z tkanek chorych i martwych owadów. Przy podejrzeniu chronicznego paraliżu pszczół porażone pszczoły należy zhomogenizować w wodzie z dodatkiem czterochlorku węgla (4:1) lub eteru etylowego (4:1) w ilości 1,25 ml/owad, a następnie odwirować przy 2000 obr przez 15 minut. Natomiast w przypadku podejrzenia ostrego paraliżu pszczół do homogenizacji używa się jałowej wody destylowanej (1 ml/owad). Uzyskany po odwirowaniu supernatant służy do zakażania rodzinek liczących po 25 sztuk pszczół. Pszczoły zakaża się przez: napylanie powierzchni ciała (2,5 ml wyciągu/rodzinka), podkarmianie syropem cukrowym z wyciągiem (1:1) przez dobę. Przez dalszy okres obserwacji pszczoły są podkarmiane syropem cukrowym, iniekcje supernatantu do hemocelu. W tym celu pszczołom poddanym narkozie dwutlenku węgla wstrzykuje się po stronie grzbietowej poprzez błonę międzysegmentalną między 2 i 3 segmentem odwłoka 0,002 ml supernatantu badanego wyciągu. W grupach kontrolnych zamiast wyciągu stosuje się jałową wodę destylowaną. Część rodzinek należy inkubować w temperaturze 30°C, część w 35°C. W przypadku obecności w badanym materiale wirusa ostrego paraliżu pszczół, owady inkubowane w temp. 30°C padają po 5÷6 dniach, w 35°C z reguły nie chorują i nie padają. Przy chronicznym paraliżu rodziny inkubowane w 30°C padają po kilku dniach, w 35°C chorują i szybko zamierają.

Choroba roztoczowa

Choroba roztoczowa jest pasożytniczą chorobą pszczół dorosłych o przebiegu przewlekłym, którą wywołuje roztocz pszczeli Acarapis woodi Pasożyt i jego postacie rozwojowe podczas żerowania w pierwszej parze tchawek, rzadziej w workach powietrznych głowy i odwłoka, powodują uszkodzenia mechaniczne, zwyrodnienie i martwicę tchawek i przylegających do nich mięśni, zaburzenia w wymianie gazowej, co prowadzi do osłabienia i padania pszczół. Choroba rozwija się powoli, często przez kilka lat nie jest zauważalna i w przypadkach nie leczonych prowadzi do śmierci całej rodziny. Cechuje się ona wyraźną sezonowością i cyklicznością. Nasilenie choroby przypada na zimę i wczesną wiosnę. Chorobę roztoczową opisano po raz pierwszy na wyspie Wight w 1904 r. W ciągu 4 lat doprowadziła ona do całkowitej likwidacji pasiek. Etiologię choroby wyjaśnił Rennie z Aber- deen. Pierwszy przypadek akarynozy w Polsce opisał w 1950 r. Kirkor. Choroba roztoczowa należy do chorób zwalczanych z mocy ustawy. Etiologia. Roztocz pszczeli Acarapis woodi (rząd Acarina, podrząd Tarsonemoidea, rodzina Tarsonemidae, rodzaj Acarapis) wykazuje wyraźny dymorfizm płciowy. Samice różnią się od samców większymi wymiarami ciała (samica 160+180 X 80+110 pm, samiec 85÷120 X 60+80 jum, posiadaniem tchawek i charakterystycznym ułożeniem szczecinek. Owalne ciało roztoczy, barwy żółtej, jest podzielone na niezbyt wyraźne segmenty i pokryte licznymi włoskami. Narząd ruchu stanowią 4 pary odnóży. Ostatni człon czwartej pary jest zaopatrzony w przylgi. Pasożyt ma dobrze wykształcony aparat gębowy typu kłująco-ssącego. Odżywia się hemolimfą. Średnia długość życia pasożyta wynosi 40 dni. Długość cyklu rozwojowego samca wynosi 11+12 dni, samicy 13+16 dni. Samice zapłodnione po przedostaniu się do pierwszej pary tchawek znoszą po 3+4 dniach 5+7 jajeczek, z których po 3+4 dniach wylęgają się larwy o trzech parach odnóży i kłująco-ssącym aparacie gębowym. Larwy odżywiają się hemolimfą. Larwa po kilku wylinkach, przekształca się po 3÷4 dniach w nimfę, która odżywia się również hemolimfą. Jest ona podobna do dorosłego pasożyta z tym, że jej narządy rozrodcze nie są w pełni rozwinięte. Po kilku wylinkach nimfa dojrzewa. Samica A. woodi znosi jajeczka jeden raz w życiu. Samice są zapładniane w tchawkach żywiciela. Liczba pasożytujących roztoczy w jednej tchawce może dochodzić do 100, przy czym stosunek samców do samic wynosi 1:1,1÷1:3,3. Zapłodnione samice po opuszczeniu tchawek usadawiają się na włoskach chitynowych pokrywających ciało pszczoły, gdzie przyjmują pozycję wyczekiwania. Zarażenie następuje z chwilą gdy pszczoła otrze się swoimi włoskami o wyczekującego pasożyta. A. woodi ginie szybko, jeżeli nie przedostanie się na inną żywą pszczołę. Przez otwór przetchlinki wnikają do tchawek samce, niezapłodnione i świeżo zapłodnione samice. Samice zapłodnione wcześniej nie mogą przecisnąć się przez wąski otwór przetchlinki. W zimie przy braku młodych pszczół w rodzinie o podatnym układzie tchawkowym na zarażenie, roztocza uasadawiają się na błonie pokrywającej stawy skrzydłowe. A. woodi jest niewytrzymały na brak pokarmu. W tchawkach martwych pszczół ginie w ciągu 48 godzin, w, gnieździe poza organizmem pszczół po kilku godzinach. Źródło zarażenia, Na zarażenie podatne są robotnice, trutnie i matki. Do zarażenia dochodzi wyłącznie na drodze kontaktu bezpośredniego pszczół. Pasożyt zaraża głównie układ tchawkowy pszczół w wieku do 5 dnia życia, rzadziej pszczół w wieku 10 dni, sporadycznie 12-dniowych pszczół. Możliwość zarażenia tchawek zbieraczek należy wykluczyć. Niektórzy badacze uważają, że obserwowany z wiekiem wzrost odporności na zarażenie układu tchawkowego jest uwarunkowany postępującym zesztywnieniem włosków otaczających przetchlinki pierwszej pary tchawek. Sztywne, schitynizowane włoski mają stanowić mechaniczną barierę dla pasożyta. Jednakże obserwacje w Rothamsted w 1959 r. wykazały, że odporne na zarażenie są również starsze pszczoły pozbawione włosków otaczających przetchlinki pierwszej pary tchawek. Pasożyt po przedostaniu się na starsze pszczoły, po nakarmieniu się hemolimfą, przyjmuje pozycję wyczekiwania na końcach włosków okrywających ciało pszczoły. Jeżeli nie uda mu się zakazić innej pszczoły, szybko ginie.

Tanie leki – antybiotykoteriapia pszczół

Do środków o działaniu antagonistycznym w stosunku do szeregu drobnoustrojów i niektórych pasożytów chorobotwórczych dla pszczół należą antybiotyki. Leki te stosowane w odpowiednim czasie i we właściwy sposób ułatwiają zwalczanie wielu chorób o etiologii bakteryjnej, grzybiczej i pierwotniaczej. Rola antybiotyków uwypukla się szczególnie w zwalczaniu dwóch najgroźniejszych chorób czerwia: zgnilca złośliwego i kiślicy oraz w chorobach pszczół dorosłych (nozemozie, chorobie pełzakowej i posocznicach). Na coraz powszechniejsze stosowanie antybiotyków w terapii zgnilca złośliwego i kiślicy wpłynęło pojawienie się szczepów Bac. larvae i Str. pluton opornych na dotychczas stosowane sulfonamidy oraz trudności w likwidacji tych chorób jedynie za pomocą zabiegów dewastacyjnych i leczenia sulfonamidami Antybiotyki sa stosowane I głównie w stymulowaniu czerwienia matek, rozwoju czerwia rodziny. Pobudzający wpływ na czerwienie matek wywiera w dawkach terapeutycznych oksytetracyklina i fumidil B. Erytromycyna, streptomycyna, penicylina i oksytetracyklina, rzadziej chloromycetyna i chlorotetracyklina są stosowane w celu zwiększenia produkcyjności rodziny. Po trzykrotnym napyleniu plastrów z czerwiem chlorotetracykliną w dawce 5 mg/pień w odstępach tygodniowych, ilość czerwia zwiększała się o 51,6%. Stymulujący wpływ na rozwój czerwia wywiera również fumagilina, erytromycyna i penicylina. Średnia długość życia robotnic po stosowaniu erytromycyny przedłuża się 0 5÷9 dni, przy długości życia robotnic w okresie głównego pożytku 4÷6 tygodni. Stosowalnie antybiotyków; w celach hodowlanych pszczół stwarza niebezpieczeństwo dlaizdrowia człowieka. Podstawą prawidłowego postępowania lekarza weterynarii w antybiotykoterapii jest trafne rozpoznanie choroby, uwzględniające izolację drobnoustroju będącego przyczyną zachorowań z jednoczesnym określeniem jego wrażliwości na antybiotyki. Tylko takie postępowanie umożliwia wybór odpowiedniego antybiotyku i zapewnia optymalne wyniki leczenia. Kombinowane leczenie antybiotykami należy podejmować w przypadkach zakażeń mieszanych. Przy monoinfekcjach (zgnilec złośliwy, posocznica, grzybice) leczenie kombinowane antybiotykami jest z reguły nieuzasadnione. Leczenie kombinowane antybiotykami umożliwia uzyskanie: efektów działania addycyjnego lub synęjgistycznego przy prawidłowym łączeniu antybiotyków, dodatkowych efektów terapeutycznych, szczególnie przy stosowaniu w zakażeniach mieszanych, w których każdy z antybiotyków odpowiada jednemu gatunkowi drobnoustrojów wywołujących zakażenie. W trakcie leczenia antybiotykami może rozwijać się antybiotykooporność. Zjawisko oporności dodatkowo przysparza mnóstwo niepowodzeń w antybiotykoterapii z uwagi na powstawanie oporności krzyżowej. Oporność na jeden lek warunkuje równocześnie oporność na inne związki, które mają najczęściej zbliżoną budowę chemiczną. Kompletna oporność krzyżowa występuje w przypadku antybiotyków z grupy tetracyklin. Natomiast z częściową opornością krzyżową spotykamy się w przypadku antybiotyków z grupy makrolidów, cefalosporyn, penicylin i w grupie antybiotyków arńinoglikozydowych.

Odporność komórkowa

W odporności naturalnej owadów szczególnie dużą rolę odgrywają odczyny komórkowe. Do odczynów tych należą: fagocytoza, aglomeracja, inkapsulacja, tworzenie guzków, segregacja (fagocytoza przez komórki osiadłe) oraz tworzenie skrzepów. Fagocytoza. Fagocytoza polega na wychwytywaniu cząsteczek ciał obcych przez komórki o właściwościach żernych. U pszczół zdolność do fagocytozy mają zarówno komórki hemo- limfy, jak i komórki osiadłe, które tworzą zgrupowania w określonych miejscach ciała (komórki perikardialne, komórki ciała tłuszczowego). Obserwacje procesu fagocytozy w mikroskopie elektronowym wykazały, że u owadów proces ten może przebiegać na drodze: pinocytozy, tj. przez pochłanianie przez komórki fagocytujące płynu zawierającego drobne cząsteczki ciał obcych, tworzenia pseudopodiów z następowym wytwarzaniem w cytoplazmie komórki fagocytującej wakuoli o średnicy 1,0H,5 pm wypełnionej hemolimfą i sfagocytowanym materiałem, bezpośredniego kontaktu ciała obcego z błoną plazmatyczną fagocyta z następnym jego wchłonięciem do komórki bez tworzenia wakuoli wokół fagocytowanych cząsteczek. Dotychczas nie wiadomo, czy do kontaktu komórki fagocytującej z materiałem fagocytowanym dochodzi przypadkowo, czy przy współudziale chemotakcji. Nie wykazano przy tym w sposób dobrze udokumentowany udziału opsonin w procesie fagocytozy u owadów. Po wniknięciu ciał obcych do hemocelu zachodzą ilościowe i jakościowe zmiany w elementach komórkowych hemolimfy. Polegają one z reguły, szczególnie w początkowym okresie zakażenia, na zwiększeniu liczby plazmatocytów, tj. komórek najaktywniej fagocytujących. W dalszych etapach odczynu fagocytarnego może występować spadek liczby hemocytów. Wyraźne obniżenie hemocytów występuje w zakażeniach riketsjami i wirusami w następstwie bezpośredniego uszkadzającego działania tych zarazków na elementy komórkowe hemolimfy. Charakter odczynu komórkowego zależy przede wszystkim od właściwości i liczby cząsteczek ciał obcych oraz od rodzaju hemocytów biorących udział w odczynie komórkowym. Najwyższą zdolność fagocytarną wykazują leukocyty (plazmatocyty), tj. duże pleomorficzne komórki o średnicy 3,0-7,0 pm, o niewielkim ziarnistym jądrze, obfitej cytoplazmie słabo barwiącej się obojętnochłonnie lub zasadochłonnie. Mają one kształt owalny lub okrągły. Słabszymi zdolnościami fagocytarnymi cechują się prohemocyty. Są to drobne, okrągłe komórki o małej zawartości silnie bazofilnej cytoplazmy. Fagocytozie ulegają z łatwością cząsteczki tuszu i lateksu, otoczki wirusów, formy wegetatywne i endospory drobnoustrojów, strzępki i zarodniki grzybów, komórki drożdżaków, stadia wegetatywne i przetrwalnikowe pierwotniaków. Fagocytoza rozpoczyna się po upływie 4 godzin od przedostania się cząsteczek obcej substancji do hemocelu i osiąga maksymalne natężenie po 12 godzinach. Często już po 24 godz proces ten ulega zakończeniu. Fagocytoza stanowi efektywny mechanizm obronny jedynie wtedy, gdy sfagocytowane cząsteczki zostaną zniszczone lub odłożone w agregatach komórkowych. Najczęściej sfagocytowane bakterie zostają zabite bezpośrednio w cytoplazmie lub w wakuolach tworzących się wokół pochłoniętych mikroorganizmów. Niekiedy zarazki przeżywają w fagocytach, a nawet namnażają się w nich. W procesie fagocytozy mogą zmieniać się nie tylko sfagocytowane substancje, ale również fagocytujące komórki. Obserwowano zwyrodnienie plazmatocytów po wchłonięciu dużych ilości cząsteczek węgla lub strzępek grzybni. Niszczeniu fagocytów przez wchłonięte zarazki przypisuje się również obniżenie ogólnej liczby hemocytów w procesie zakażenia niektórymi drobnoustrojami. Często fagocyty, zawierające w protoplazmie sfagocytowane cząsteczki, tworzą konglomeraty o koncentrycznej budowie warstwowej. Małe konglomeraty pływają wolno w hemolimfie, większe osadzają się na powierzchni narządów wewnętrznych.

Odporność naturalna

Odporność naturalna (fizjologiczna) zależy od właściwości fizjologicznych organizmu czerwia i pszczół, nie wykazuje cech swoistości i ujawnia się przy pierwszym zetknięciu owada z zarazkami Jest ona uwarunkowana genetycznie oraz wpływem warunków środowiska, w jakim bytują pszczoły. Odporność naturalna zależy od rasy, wieku i stadium rozwojowego owada. Istnieją rasy pszczół odporne na zgnilec złośliwy. Tylko czerw choruje na zgnilec złośliwy, kiślicę, chorobę woreczkową i grzybicę otorbielakową. Odwrotne zjawisko obserwuje się w chorobie zarodnikowcowej i roztoczowej, na które chorują jedynie pszczoły. Odporność naturalna jest odpornością względną, ponieważ może zostać przełamana przy zakażeniu dużą dawką wysoce zjadliwych zarazków lub po wniknięciu zarazków przez inne wrota zakażenia niż w przypadku zakażeń naturalnych. Odporność związana z wiekiem pszczół występuje w chorobie zarodnikowcowej i roztoczowej. Pszczoły w wieku ponad 10 dni są odporne na zarażenie tchawek Acarapis woodi, a na chorobę zarodnikowcową chorują z reguły pszczoły starsze. Wśród mechanizmów odporności naturalnej bardzo ważną rolę spełniają bariery chroniące ustrój owada przed zakażeniem. Do nich należą: specyficzna budowa i właściwości okrywy ciała, przewodu pokarmowego i układu oddechowego, mechanizmy hamowania zakażeń w przewodzie pokarmowym i hemocelu, odczyn hemocytarny, występowanie niespecyficznych substancji o działaniu antybakteryjnym, przeciwgrzybiczym i przeciwpasożytniczym w płynach, tkankach i wydzielinach zdrowych owadów.

Mleczko pszczele i jad pszczeli

Mleczko pszczele jest wydzieliną gruczołów gardzielowych pszczół robotnic w wieku 8-HO dni. Służy ono do odżywiania larw przez okres pierwszych trzech dni życia, larwy matki przez cały okres żerowania, matek, niektórych robotnic oraz trutni. Mleczko pszczele zawiera około 23,5-49,3% suchej masy. W jej skład wchodzi popiół (0,24-23%), węglowodany (8,3-42%), białko (9,01-25,0%), wolne aminokwasy, witaminy, mikroelementy i makroelementy. Mleczko pszczele nie jest oficjalnie uznawane za środek leczniczy. Jad pszczeli jest wytworem gruczołu jadowego pszczół. Maksymalna ilość jadu występuje u pszczół w wieku 12-15 dni. Stymulujący wpływ na produkcję jadu wywiera pokarm białkowy. Dawka toksyczna jadu pszczelego wynosi dla myszki 3,5 mg/kg, dla człowieka około 245 mg/70 kg masy ciała.

Kit

Kit (propolis) jest substancją balsamiczną, którą pszczoły zbierają z pąków drzew i wykorzystują do uszczelniania gniazda. W skład kitu wchodzą żywice i woski, pyłek kwiatowy, olejki eteryczne, substancje garbnikowe, makro- i mikroelementy. Od dawna są znane właściwości kitu pszczelego jako środka o działaniu przeciwzapalnym i przyspieszającym gojenie ran.

Miód naturalny

Miód jest produktem wytworzonym przez pszczoły robotnice z nektaru kwiatów oraz z wydzielin pozakwiatowych części roślin, magazynowanym w plastrach zasklepionych. Głównym produktem, z którego powstaje miód, jest. nektar i spadź (wydaliny czerwców i mszyc zmięszane z sokiem roślin wyciekającym z miejsc uszkodzonych przez te owady). Proces powstawania miodu przebiega w dwóch fazach. W fazie pierwszej zebrany nektar lub spadź są przynoszone do ula w wolu miodnym zbieraczek. Pod wpływem inwertazy znajdującej się w wolu sacharoza zostaje rozłożona na monosacharydy. Następnie przedostaje się on kilkakrotnie do wola pszczół nielotnych, miesza z wydzieliną gruczołów gardzielowych i jest składany w postaci wodnistej wydzieliny (nakrop) w dolnych częściach plastrów. Faza druga przebiega w komórkach plastrów. Polega ona na odparowaniu wody, dalszym rozkładzie enzymatycznym cukrów złożonych i na powstawaniu nowych substancji. W miarę odparowywania wody, częściowo już zagęszczony miód zostaje przeniesiony do górnego odcinka plastrów, gdzie wypełnia komórki do połowy. Po dojrzeniu, pszczoły wypełniają miodem całe komórki, które zasklepiają woskowym wieczkiem. Ze względu na pochodzenie miody dzielą się na trzy zasadnicze grupy: miody nektarowe, spadziowe i nektarowo-spadziowe. Dojrzały miód nie powinien zawierać więcej niż 20% wody. Wyjątek stanowi miód wrzosowy, w którym zawartość wody może dochodzić do 23%. W skład suchej masy miodu wchodzą węglowodany, związki azotowe, kwasy organiczne, składniki mineralne, enzymy, witaminy, inhibina, substancje wonne i barwniki oraz zanieczyszczenia. Wśród węglowodanów przeważają monosacharydy, głównie glukoza i fruktoza (70-80%), ponadto znajduje się w miodzie sacharoza, melacytoza, w nieznacznych ilościach rafinoza, ketoza,| erloza, panoza, izomaltotrioza, 4-glukozo-dekstranioza i dekstryny. Miody ciemne zawierają z reguły więcej dekstryn w porównaniu z miodami jasnymi. Zawartość związków azotowych w miodach waha się w granicach 0,25-K3,0%. W miodzie występuje ponad 12 wolnych aminokwasów. Miód ma odczyn kwaśny (pH-3,3-H,9) związany z obecnością kwasów organicznych. W miarę dojrzewania miodu jego kwasowość rośnie na skutek enzymatycznego utleniania glukozy do kwasu glukonowego. Nadmierną kwasowość wykazują miody sfermentowane. Głównym źródłem enzymów w miodzie jest wydzielina gruczołów gardzielowych pszczół. W miodach stwierdzono obecność amylazy, inwertazy, katalazy, diastazy i fosfatazy. Miód jest ubogi w witaminy. Woń nadają miodom olejki eteryczne, barwę karoteny, flawony, antocyjany i chlorofil. W miodach występują substancje zanieczyszczające, takie jak: pyłki kwiatowe, cząsteczki wosku, włoski pszczół, glony, grzyby nektarowe i drobnoustroje, głównie z rodzaju Brevibacterium.

Szkodniki wosku, zapasów miodu i pyłku

Do najważniejszych szkodników plastrów pszczelich należą mole woskowe: barciak większy (Galleria mellonella L.) i barciak mniejszy (Achroia grisella F.). Barciak większy długości ciała 8÷6 mm i rozpiętości skrzydeł 38 mm jest zabarwiony na szaro. Całkowity jego rozwój trwa 8÷9 tygodni. Rozmiary ciała barciaka mniejszego wynoszą 6÷9 mm, rozpiętość skrzydeł u samców 17 mm, samic 23 mm. Tryb życia obydwu gatunków, które rozwijają się od wiosny do jesieni, jest podobny. Samice po przedostaniu się do ula składają jaja na plastrach nieobsiadanych przez pszczoły, w szparach dennicy i ścian ula oraz między listewkami ramek. Z jaj wylęgają się bardzo ruchliwe, żarłoczne larwy, które żerują najczęściej na starych plastrach powalanych resztkami kału i oprzę- dem larw. Jedna gąsienica może w czasie swojego rozwoju uszkodzić 500 komórek plastra. Rozwój barciaka jest ściśle uzależniony od temperatury otoczenia. W temperaturze 10°C jest on wstrzymany na kilka miesięcy. Natomiast po dwugodzinnym eksponowaniu na temperaturę -9°C giną wszystkie formy rozwojowe. W wyniku żerowania gąsienic moli plastry zostają uszkodzone, a przy masowej inwazji całkowicie niszczone. W czasie żerowania na plastrach z czerwiem dochodzi do niepokojenia i zamierania czerwia. W rodzinie pojawia się czerw garbaty. Zarówno gąsienice barciaka dużego jak i barciaka mniejszego odgrywają ważną rolę w rozprzestrzenianiu zgnilca złośliwego, kiślicy i choroby zarodnikowcowej. Zapobieganie i zwalczanie inwazji barciaków opiera się na: dostosowaniu wielkości gniazda do wielkości i potrzeb rodziny, utrzymywaniu czystości i higieny w ulu oraz w przechowalniach plastrów, niszczeniu gąsienic, poczwarek i imago barciaków. Plastry, na których żerują gąsienice, należy ostukiwać oraz ścinać zasklepy z wydrożonymi chodnikami. Wskazane jest usunięcie plastrów silnie opanowanych przez motylicę i przetopienie woszczyny. Plastry uszkodzone w nieznacznym stopniu oraz plastry przeznaczone do użycia w następnym sezonie pasiecznym należy odkazić. W tym celu powszechnie zalecane jest siarkowanie plastrów przed zmagazynowaniem. Dobre efekty daje również odkażanie przy użyciu bromku metylowego, paradwuchlorobenzenu, cyjanowodoru lub kwasu octowego. Siarkowanie najlepiej przeprowadzać w szafach lub komorach przeznaczonych do przechowywania plastrów, szczelnych skrzyniach lub uszczelnionych (glina, papier) nadstawkach. Na 1 m3 pomieszczenia należy spalić około 50-100 g siarki. Plastry po dokonaniu zabiegu pozostają pod zamknięciem przez 24-36 godzin. Zabieg siarkowania należy powtórzyć po 2 tygodniach, ponieważ dwutlenek siarki powstający podczas spalania siarki jest mało szkodliwy dla poczwarek i zupełnie nieszkodliwy dla jaj. Odkażanie plastrów kwasem octowym lodowatym, stosowane przy chorobie zarodnikowcowej, nie niszczy jaj barciaków. Dlatego też wskazane jest powtórzenie zabiegu po 2 tygodniach lub dodatkowe wysiarkowanie plastrów. Paradwuchlorobenzen (Globol, Invet) niszczy jaja i wszystkie postacie rozwojowe moli. Stosowany jest w dawce 1 kg/m3 pomieszczenia odkażającego. Jednym ze sposobów odkażania sprzętów i plastrów jest ich przetrzymywanie w temperaturze 48°C przez 24 godziny. W tym celu są stosowane specjalne komory z wdmuchiwanym ciepłym powietrzem. W biologicznym zwalczaniu barciaków jest wykorzystywana toksyna B. thuringiensis, B. cerem galleriae oraz niektóre wirusy polihedroz. Do szkodników plastrów i zapasów pyłku należą roztocza, które żerując nie tylko obniżają wartość odżywczą pyłku, ale również jego właściwości smakowe. Roztocza mogą przenosić przy tym zarazki chorobotwórcze. Uszkodzenia zapasów pyłku powodują m.in.: roztoczek owłosiony (Glyciphagus destructor Oud.), roztoczek nagi (Chorotoglyphus nudus B.), rozkruszek mączny (Tyroglyphus farinae), rozkruszek suszowy (Carpoglyphm lactis L.). W zwalczaniu tych szkodników są stosowane leki przeciwroztoczowe, głównie folbex i BEF. Plastry magazynowane poddaje się działaniu cyjanowodoru (2% – 24 godz), bromku metylowego (40 g/m3 – 48 godz.) lub tlenku etylenu. Do szkodników powszechnie występujących w miodzie należy rozkruszek suszowy (Cartoglyphus lactis L.), który rozwija się w powierzchownych warstwach miodu, na starych plastrach, w pyłku kwiatowym oraz na odpadkach organicznych znajdujących się w ulu. Przy silnym porażeniu, na wierzchniej warstwie miodu powstaje biały nalot, zmieniają się właściwości odżywcze i smakowe miodu.

Szkodniki czerwia i pszczół

Bardziej znane i dość powszechnie spotykane szkodniki występują wśród pająków (Arano idea), chrząszczy (Opilionidea), skorków (Dermaptera) i os (Yespidae). Pająki łowią pszczoły, a następnie po ich uśmierceniu jadem wysysają płyny tkankowe. Wykazano, że około 40 gatunków pająków jest szkodnikami pszczół. W Polsce do najczęstszych szkodników pszczół są zaliczane: pająk krzyżak (Araneus diadematus Cl.), pająk namiastka (Misumena vatia Gmel.), pająk domowy (Tegemria domestica Cl.), krzyżak wielki (Araneus angulatus Cl.). Do chrząszczy – szkodników pszczół należą: barciel pszczeli (Trichodes apiarius L.), barciel ulowy (Trichodes alvearius L.), skórnik słoniniec (Dermestes lardarius L.j. Imago barciela pszczelego prowadzi drapieżny tryb życia poza ulem. Samica może składać jaja w ulu. Larwy barcielów żywią się odpadkami ulowymi, barciaka pszczelego również czerwiem. Inwazji barcieli zapobiega przestrzeganie rygorystyczne higieny w ulu, a zwłaszcza częste usuwanie odpadków z dennicy. Skómik słoniniec jest częstym mieszkańcem ula. Żywi się martwymi pszczołami i larwami oraz zjada zapasy pierzgi. Jest on ważnym przenosicielem zgnilca złośliwego i kiślicy. Samica skórnika słonińca składa jajeczka do pustych komórek plastrów, z których po 10-12 dniach wylęgają się larwy. Larwy po 7 wylinkach ulegają przepoczwarzeniu. Cały cykl rozwojowy trwa około 50 dni. Zimują w stadium jajeczek lub poczwarek, czasem mogą przeżywać zimę osobniki dorosłe. Inwazji skórnika słonińca zapobiega przestrzeganie higieny w ulu oraz usuwanie z rodziny starych (ciemnych) plastrów, na których z reguły przebywają szkodniki. Ważną rolę odgrywa ponadto ograniczenie namnażania skórnika słonińca w magazynach pasiecznych. W tym celu zalecane jest gazowanie plastrów siarką, bromkiem metylowym lub cyjanowodorem. Skorki są szkodnikami zapasów miodu i pyłku. Ponadto żywią się martwymi pszczołami Niekiedy atakują również żywe osłabione pszczoły. Do najbardziej rozpowszechnionych należą: skorek pospolity (Forficula auricularia L.), który występuje w ulu w dużym nasileniu pod koniec lata i na początku zimowli, obciążnica (Labidula riparia), kleszczotaka (Lobia minor L.). Z jajeczek złożonych przez samicę skorka pospolitego wylęgają się po 5÷8 tygodniach, w ciepłym ulu po 3÷4 tygodniach, młode skorki podobne z wyglądu do osobników dojrzałych. Dojrzałość płciową osiągają one po 4-r5 miesiącach. Zwalczanie skorków polega na wkładaniu do ula na noc przynęt (pokrajane owoce lub buraki), które rano oblewa się wrzątkiem. Można również wstawiać do ula rozdrobniony chleb nasycony fluorkiem sodowym lub zielenią paryską. Osy ( Yespidae) niepokoją pszczoły w czasie prób przedostania się do ula w celu rabowania miodu. Szerszenie mogą napadać również na pszczoły. Podczas rabunków jak również przenikania do rodzin słabych, gdzie osy żywią się martwymi pszczołami, może dochodzić do rozprzestrzenienia zarazków patogennych dla czerwia i pszczół. Najczęstszymi szkodnikami są szerszenie (Vespa crabo L.), Yespula germanica, Yespula vulgaris, Yespa rufa oraz osa leśna (Dolichovespula silvestris Scap.). Zwalczanie os i szerszeni polega na niszczeniu ich gniazd przy użyciu środków owadobójczych lub siarkowania oraz wyłapywania os i szerszeni do butelek o wąskiej szyjce wypełnionych w 1/3 objętości sfermentowanym syropem cukrowym lub piwem. Taszczyn pszczeli (Philanthus triangulum F.) napada pszczoły poza ulem. Wyglądem swoim przypomina on osę. Samice taszczyna odżywiają się nektarem kwiatów oraz zawartością wola miodnego schwytanych pszczół. Schwytane pszczoły, porażone jadem,są przenoszone do gniazda taszczyna, gdzie samica składa jaja. Z jaj wylęgają się larwy, które odżywiają się tkankami martwych pszczół. Rozwój taszczyna trwa 10÷11 miesięcy. Nasilenie inwazji przypada na najcieplejsze miesiące lata. Zwalczanie taszczyna pszczelego polega na niszczeniu jego gniazd lub wykorzystaniu metod walki biologicznej (Absidia orchidis, Beauveria bassiana). Mrówki (Formicoidea) są uważane przez większość pszczelarzy za uciążliwe owady. Przy masowym występowaniu w pasiece, przedostają się do uli gdzie zjadają zapasy miodu i syropu cukrowego, wykradają miód i niepokoją pszczoły. Zwalczanie polega na niedopuszczeniu do zasiedlenia mrówkami pasieki, niszczeniu mrowisk gorącą wodą, karbidem, preparatami arsenowymi, fluorkiem sodowym, insektozolem lub formitoksem. Ule przed inwazją mrówek można chronić podstawiając naczynia z wodą, olejem lub naftą pod stojaki. Do ptaków, które mogą zjadać pszczoły, należy żołna szurek, trzmielojad, dzięcioł i sikorki. Bardzo niebezpiecznymi szkodnikami są myszy. Mogą one powodować duże straty, zarówno w ulach jak i w przechowalniach plastrów. Myszy po wtargnięciu do ula zakładają gniazda w materiale ocieplającym ul lub w plastrach nieobsiadanych przez pszczoły. Niepokojenie pszczół w okresie zimowli może prowadzić do zamierania całych rodzin. W zapobieganiu inwazji myszy wykorzystuje się kontrolę poduszek i mat ocieplających przed zimowlą, zawężenie wylotów uli. W stebnikach i przechowalniach plastrów należy zakładać pułapki na myszy i wykładać truciznę. Wskazane jest przechowywanie plastrów w szczelnych szafach lub skrzyniach.

Przegląd szkodników pszczół i produktów pszczelarskich

Szkodniki mogą atakować pszczoły (pająki, chrząszcze, taszczyn pszczeli), czerw (barciaki) oraz produkty pszczelarskie – zapasy miodu, pierzgi i wosk. Straty wywołane przez szkodniki są wynikiem ginięcia czerwia i pszczół, spadku siły i produkcyjności rodzin. Wiele szkodników odgrywa bardzo ważne znaczenie w rozprzestrzenianiu chorób zaraźliwych czerwia i pszczół. Pełnią one rolę mechanicznych, niekiedy i biologicznych przenosicieli zarazków.

Perspektywy ochrony zdrowia pszczół w intensywnej produkcji pasiecznej

W dynamicznym rozwoju potencjału wytwórczego kraju duża rola przypada gospodarce rolnej, do której zalicza się również pszczelarstwo, Zasadniczą rolę w przyspieszeniu rozwoju i intensyfikacji gospodarki pasiecznej odgrywa integracja służb fachowych Polskiego Związku Pszczelarskiego w Centralnym Związku Kółek Rolniczych, tworzenie pasiek wielkotowarowych, zespołów indywidualnych rolników pszczelarzy, rozbudowa istniejących pasiek w SKR i PGR. Działania w zakresie intensyfikacji produkcji pszczelarskiej dotyczą nie tylko dalszego doskonalenia pogłowia pszczół i środków produkcji (ule wielokorpusowe, ule z mas plastycznych), ale również odpowiedniego zabezpieczenia zdrowia rodzin przed zatruciami i chorobami, przede wszystkim chorobami zakaźnymi i inwazyjnymi. Intensyfikacja gospodarki pasiecznej może przyczynić się jednak do szybkiego rozprzestrzeniania chorób zaraźliwych. W pasiekach towarowych, złożonych z kilkudziesięciu, a nawet kilkuset pni, istnieją duże możliwości przenoszenia zakażeń między ulami za pośrednictwem pszczół błądzących, rabunków, sprzętów i narzędzi pasiecznych zanieczyszczonych zarazkami oraz za pośrednictwem pszczelarza nie przestrzegającego zasad higieny pracy w pasiece. Nagromadzenie zarazków w rodzinach chorych na choroby zakaźne oraz możliwość ich wielokrotnego przepasażowania przez czerw lub pszczoły, może przyczynić się do zwiększenia ich zjadliwości i występowania tzw. „fenomenu szpitalnego”. Ule po zamarłych rodzinach, sprzęt i narzędzia pasieczne nie poddane mechanicznemu oczyszczeniu i gruntownej dezynfekcji mogą stanowić trwałe wtórne źródło zakażenia dla całej pasieki. Późne rozpoznanie choroby, szczególnie przy zachorowaniach większej liczby rodzin oraz nieprzestrzeganie zasad prawidłowego żywienia, hodowli i higieny może szybko doprowadzić do zachorowania wszystkich rodzin w pasiece, a w krańcowych przypadkach do ich wymarcia. W celu ochrony zdrowia pszczół w gospodarce wielkotowarowej istnieje konieczność: uaktywnienia zespołów rzeczoznawców chorób pszczół na szczeblach gmin i powołanie nowych zespołów w rejonach, gdzie występują masowe zachorowania, wprowadzenia kompleksowej lustracji pasiek przez służbę weterynaryjną i rzeczoznawców związku pszczelarskiego, zapewnienia pełnego asortymentu i terminowej dostawy leków i środków odkażających, nowelizacji aktów prawnych dotyczących zwalczania chorób pszczół z uwzględnieniem postępowania w pasiekach wielkotowarowych, kontrolowania przez służbę weterynaryjną wędrówek pasiek, wprowadzenia obowiązku niszczenia za odszkodowaniem słabych, nie nadających się do leczenia rodzin, stosowania ostrych rygorów w stosunku do pszczelarzy i osób prawnych sprawujących opiekę nad pasiekami, którzy nie przestrzegają zarządzeń wydawanych w celu zapobiegania i likwidacji chorób zaraźliwych pszczół. W pasiekach wielkotowarowych istnieją większe możliwości: prowadzenia gospodarki pasiecznej w oparciu o selektywnie dobrany materiał hodowlany, silne rodziny o wysokiej wydajności, zabezpieczenia odpowiednich warunków higieniczno-sanitarnych przez fachową obsługę oraz lekarza weterynarii sprawującego opiekę nad pasiekami, szybkiego przystąpienia do zwalczania chorób na drodze izolacji, leczenia i likwidacji chorych rodzin oraz dewastacji zarazków na sprzęcie i narzędziach pasiecznych oraz w produktach pszczelarskich.

Grzybice

Rozpoznawanie grzybic ustala się na podstawie badań mikroskopowych i hodowlanych. Do badań pobierany jest martwy czerw, pszczoły, niekiedy nektar i pyłek. Preparaty niebarwione przygotowuje się umieszczając na szkiełku podstawowym badany materiał roztarty w kropli 30% wodorotlenku potasu. Preparat pokrywa się następnie szkiełkiem nakrywkowym, lekko ogrzewa i po delikatnym dociśnięciu szkiełka ogląda pod mikroskopem. Do barwienia Ascosphaera apis, Bettsia alvei, Aspergillus flavus, Candida i Saccharomyces w tkankach oraz w preparatach hodowlanych najczęściej zalecane jest barwienie laktofenolem, laktofenolem z błękitem metylenowym, błękitem metylenowym lub metodą Giemzy-Romanowskiego. Drożdżaki dobrze barwią się metodą Grama. Barwienie laktofenolem. Barwnik o składzie: kwas karbolowy 20,0 ml, kwas mlekowy 20,0 ml, gliceryna 40,0 ml nalewa się na preparat. Utrwalony preparat barwi się przez 20 minut – 1 godzina w zależności od gęstości preparatu. Następnie preparat należy spłukać wodą i wysuszyć. Preparat należy utrwalać formaliną lub alkoholem fenolowym. Barwienie laktofenolem z błękitem metylenowym przeprowadza się identycznie jak laktofenolem, barwnikiem o składzie: kwas karbolowy 20,0 ml, kwas mlekowy 20,0 ml, gliceryna 40,0 ml, błękit metylenowy 0,05 ml, woda destylowana 20,0 ml. Barwienie metodą Giemzy-Romanowskiego. Utrwalony alkoholem preparat zanurza się w wodnym roztworze barwnika Giemzy (1÷2 krople barwnika na ml wody destylowanej) i barwi przez 30÷60 minut, spłukuje wodą i podsusza na bibule. Barwienie błękitem metylenowym. Preparat sporządzony na szkiełku podstawowym w kropli wody lub kwasu mlekowego po utrwaleniu przez podgrzanie pokrywa się 2,0% roztworem błękitu metylenowego na 5÷10 sekund, spłukuje wodą i suszy. W badaniach hodowlanych są wykorzystywane makrohodowle na podłożach stałych i płynnych i mikrohodowle (hodowle szkiełkowe) na podłożach stałych. Zakładanie mikrohodowli. Na środek wyjałowionego szkiełka nakrywkowego nakłada się kroplę podłoża hodowlanego i po zestaleniu podłoża posiewa kroplą hodowli płynnej badanego szczfepu, po czym nakrywa szkiełkiem podstawowym z wgłębieniem (łezką). Szkiełka po oblepieniu wazeliną z parafiną (aa) umieszcza się w szalce Petriego na wilgotnej ligninie i wstawia do termostatu o temperaturze optymalnej dla wzrostu badanego gatunku grzybów. Hodowlę należy kontrolować okresowo na obecność i charakter wzrostu.

Podstawy diagnostyki laboratoryjnej chorób zakaźnych

Choroby zakaźne i inwazyjne są wynikiem działania określonych zarazków lub pasożytów. Z tego względu rozpoznanie można ustalić na podstawie wykrycia czynnika etiologicznego choroby. W licznych przypadkach ustalenie prawidłowego rozpoznania choroby jest możliwe wyłącznie na podstawie wyników badań laboratoryjnych. W rozpoznawaniu chorób zakaźnych są stosowane metody mikroskopowe i hodowlane, które pozwalają na bezpośrednie wykrycie przyczyny choroby, albo metody serologiczne, które umożliwiają wykazanie obecności swoistych antygenów w narządach lub tkankach. W diagnostyce wielu chorób bardzo cenne usługi oddaje próba biologiczna (zakażenie doświadczalne czerwia lub pszczół), w przypadku zaś niektórych chorób wirusowych wykazanie obecności swoistych ciałek wtrętowych w materiale patologicznym. Zastosowanie oraz wartość diagnostyczna metod stosowanych w badaniach laboratoryjnych kształtują się różnie, w zależności od poszczególnych jednostek chorobowych.

Choroba tworzenia kłębu

Została po raz pierwszy opisana w 1971 r. w Kaszmirze. Rozpoznano, że wywołuje ją wirus. Do głównych objawów chorobowych należy zaliczyć tworzenie przez pszczoły kłębu w warunkach, w których normalnie go nie tworzą, osłabienie i utrata aktywności rodziny. Matki mają rozdęte odwłoki. Czerwienie ulega zwolnieniu, a nawet ustaje zupełnie. Bardzo często pszczoły same zmieniają matkę. Pszczoły tworzące kłąb tracą zdolności lotne, nie pobierają pokarmu i nie pracują. Często występuje u nich biegunka. Chore rodziny po przesiedleniu do ula z węzą początkowo zaczynają wyciągać plastry, ale już po kilku dniach ponownie tworzą kłąb i często zamierają.